کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ به روایت جک استراو

جاسوس های کارکشته

کد خبر: ۱۰۶۶۱۵

تاریخ: ۳۰ مرداد ۱۴۰۰ - ۱۵:۴۷

شوشان - فرشید خدادادیان:

جان ویتاکر استراو، مشهور به جک استراو، سیاستمدار انگلیسی، متولد سال ۱۹۴۶ طی سال های ۲۰۰۱تا ۲۰۰۶وزیر امور خارجه انگلستان بود.

او سال۲۰۰۱نخستین وزیر امور خارجه بریتانیا بود که پس از انقلاب اسلامی به ایران آمد و رئیس هیات اروپایی در جریان نشست مشترک وزیران خارجه اروپایی و هیات ایرانی بود که در سعدآباد تهران درباره مساله اتمی ایران برگزار شد. استراو سال۲۰۱۵ نیز به همراه همسر و دو دوستش به ایران آمد. این بار در کسوت گردشگر و البته با خاطراتی تلخ مجبور شد سفر خود را ناتمام بگذارد!

مخالفان سفر او در شهر یزد بیانیه ای در مخالفت با حضور او صادر و در کنار موارد متعددی از آنچه ظلم های انگلیس به ایران در مقاطع مختلف تاریخی برشمردند، به او یادآور شدند؛ «نقش آشکار و مستقیم اسلاف حیله گر شما در کودتای سیاه۲۸مرداد را خوب به یاد داریم!»

چهارسال بعد از آن سفر نافرجام و در سال۲۰۱۹ استراو کتاب خود درباره ایران را که اتفاقا بخش مهمی از آن نیز به نقش بریتانیا در کودتای بیست و هشتم مرداد اختصاص داشت، با یادآوری خاطرات آخرین سفر نافرجام خود منتشر کرد. کتاب عنوانی جالب داشت: مشغله انگلیسی؛ درک ایران و چرایی بی اعتمادی به انگلیس.

استراو دومین بخش از کتاب خود را با آوانگاری این اصطلاح آغاز کرد؛ «کار، کار انگلیسی هاست.» اشاره به جمله ای از رمان دایی جان ناپلئون نوشته ایرج پزشک زاد.

این عنوان، در ترجمه علی مجتهدزاده از کتاب استراو، به عنوان اصلی کتاب تبدیل شد. کتابی که توسط بنگاه نشر و ترجمه پارسه منتشر شده و چاپ پنجم آنکه ماخذ این یادداشت است، در سال۱۳۹۸منتشر شد.

همان گونه که اشاره شد، یکی از بخش های مهم این کتاب به کودتای بیست و هشتم مرداد۱۳۳۲ اختصاص دارد و استراو در این بخش از کتاب خود به موارد کمتر گفته شده ای می پردازد که در نوع خود قابل توجه و تامل هستند!

عنوان بخش دهم کتاب؛ «جاسوس ها و کودتا» تکلیف خواننده با نظر استراو درباره دخالت بریتانیا در کودتا ضد دولت دکتر مصدق را روشن می کند. اینکه بریتانیا در کودتا نقش داشته و دیگر اینکه از نظر وزیرخارجه سابق این کشور، جاسوس های بریتانیایی در آن نقش داشته اند!

استراو، سابقه حضور جاسوسان انگلیسی در ایران را از اشغال ایران در سال های پایانی جنگ جهانی دوم می داند و می نویسد: «با اشغال ایران لازم بود که شبکه اطلاعاتی و سرویس مخفی در خاک این کشور به راه بیفتد، چون هم خطر خرابکاری در مواضع و استحکامات متفقین در میان بود و هم امکان اینکه برخی، مانع انتقال تدارکات جنگی به خاک شوروی شوند.

سوای این و به تناسب گسترش جنگ باید مراقب خود شوروی هم می بودند. دفتر رسمی سرویس امنیتی «ام ای سیکس» از آوریل۱۹۴۰ در ایران گشایش یافت و یک سال بعد هم بریتانیا به ایران حمله کرد.

بنا به تحلیلی که استراو ارائه می دهد فعالیت های جاسوسی بریتانیا در ایران در تمامی این سال ها ادامه داشت و دامنه آن حتی به شرکت نفت هم کشیده شده بود.»

او در این رابطه آورده است: «خود شرکت نفت ایران و انگلیس هم با آن چند هزار کارمند بریتانیایی و هندی و ده ها هزار کارگر ایرانی، کانونی مهم برای کار اطلاعاتی بود.

البته این شرکت اجازه نمی داد هیچ کدام از کارمندانش مستقیما به خدمت سرویس امنیتی انگلیس درآیند، چون نمی خواست حساسیت ایرانی ها را بیش از این برانگیزد، اما در عوض عنوان کرده بود که کارمندان بدون هیچ چشم داشتی حاضرند هرگونه اطلاعات داخلی شرکت را در اختیار آن نهاد قرار دهند.»

استراو از ملی شدن نفت در ایران و حوادث پس از آن تحت عنوان؛ «حقارتی که بریتانیا از دست مصدق کشید» یاد می کند و اینکه سیستم جاسوسی بریتانیا تلاش کرد تا در بین نزدیک ترین افراد به مصدق نفوذ کند.

او در این رابطه آورده است: «در اسناد رسمی وزارت خارجه بریتانیا آمده است که در ژوئن۱۹۵۱ یک نفر که نامش را نمی برد و انگلیسی کارآزموده ای بود… به ما گفت که آقای مکی (از هواداران مهم مصدق) را باید به هر شکل ممکن بخریم و به او رشوه بدهیم تا پشت مصدق را خالی کند.

در این سند نیامده که این کار را کردند یا نه، اما بعدتر سیر وقایع نشان می دهد که این اتفاق قطعا افتاده است.» وزیر امور خارجه سابق بریتانیا در ادامه این بخش از کتاب خود به پروتکلی در وزارت خارجه بریتانیا اشاره دارد که جالب توجه است: «وزیران خارجه بریتانیا طبق قانون حق ندارند اسناد و بایگانی وزیران پیشین را ببینند و من هم ندیدم، اما پیش تر از آنکه من در سال۲۰۰۱ وزیر بشوم، حجم قابل توجهی از اسناد مربوط به کودتا منتشر شده بودند.

از جمله خاطراتی که وردهاوس در مقام فرمانده عملیات «SIS» در ایران نوشت و در سال۱۹۸۲ منتشر کرد و کرمیت روزولت هم که در ۱۹۷۹ خاطرات خود را از این دوره گفت و البته که این فهرست با همین دو نام بسته نمی شود و به تازگی هم که سازمان سیا بایگانی اسناد خود را گشود در این اسناد ردپا و نقش SIS را به روشنی می توان دید. هرچند مقامات بریتانیا همچنان رویه نه تکذیب و نه تایید را در دستور کار دارند.

کاری که همیشه به نظر من مضحک می آمد، آن هم وقتی که همه می دانستند سرویس جاسوسی ما به گواه اسناد منتشر شده در این ماجرا نقش داشته و به همین خاطر بود که در فوریه ۲۰۰۶ همین مدارک را به کمیته روابط خارجی مجلس خودمان ارائه دادم و گفتم عناصر اطلاعاتی بریتانیا و سیا، مصدق، نخست وزیر کاملا دموکراتیک ایران را برکنار کردند.»

استراو همچنین با اشاره به سند مهمی که «دانالد ویلبر» از مهره های اصلی کودتای ایران در سال۱۹۵۴ ارائه داده و نقشه جامع لندن برای کودتا را هم ضمیمه پرونده کرده اشاره می کند و درباره هزینه های کودتای۲۸مرداد می نویسد:«نقشه ساده و سرراستی بود که خشونت و خونسردی شگفت آوری را کنار هم نشانده بود.

در آغاز برآورد کرده بود که این کودتا حدود۲۸۵هزار دلار خرج بر می دارد که ۱۴۷هزارو ۵۰۰دلار را آمریکا می پرداخت و ۱۳۷هزار دلار را SIS سوای این بودجه ای یک میلیون دلاری برای حمایت پشت پرده از دولت جایگزین تدارک دیده بودند که قرار بود به فضل الله زاهدی سپرده شود.

ضمنا هفتگی مبلغ یک میلیون ریال، حدود ۱۱هزاردلار آن روز به دست عواملی برسد که با آن حمایت مجلسیان را بخرند و آنها را با خود همراه کنند.

یک مبلغ پنج میلیون دلار نیز برای اینکه به محض پیروزی کودتا به نخست وزیر تازه پرداخت شود و او را در اداره کشور کمک کند (در نظر گرفته شده بود).»

موارد ارائه شده توسط وزیرخارجه سابق بریتانیا در کتابش، تایید دیگری بر کودتا بودن سرنگونی دولت دکتر مصدق توسط سرویس های امنیتی خارجی و با کمک عوامل داخلی بوده است.

جک استراو جمله ای دارد که در عین طنز، واقعیتی تلخ را به همراه دارد. آنجا که آورده است: «دیپلمات های انگلیسی همیشه به شوخی به هم می گویند که ایران تنها کشور دنیاست که بریتانیا را هنوز یک ابرقدرت می پندارد، اما برای مردم ایران که سابقه دویست سال دخالت سیاسی این کشور را در حافظه تاریخی خود حفظ کرده اند، این اصلا شوخی نیست!»

و دخالت انگلیسی ها در سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق نیز شوخی نبود!

منبع: کتاب کار، کار انگلیسی هاست (چرا ایران به ما بی اعتماد است؟) اثر جک استراو، ترجمه علی مجتهدزاده، نشر پارسه