با حافظ و عبید زاکانی به بهانه ی یلدا یی که گذشت

کد خبر: ۱۰۷۸۱۶

تاریخ: ۰۳ دی ۱۴۰۰ - ۲۰:۰۹

شوشان - مهری کیانوش راد:

در شب یلدا ، کنار سفره ای که لقمه از خوردنی هایی دارد ، که جسم را به شوق آورده و فربه می کند ، دیوان غزلیات حافظ هم جا خوش کرده است .

شاید آگاهی با تفکر حافظ و زمانه ی او ، فرصتی مبارک باشد ، تا آگاهانه تر با «حافظ آسمانی یا رند زمینی » هم سفره بشویم .

برای شناخت هر هنرمندی ، باید  به هنر او رجوع کرد و برای چرایی هنر او ، به شرایط زمانی خاصی که در آن فضا ، زندگی کرده است.

هنر هر هنرمندی ، حاصل زندگی درونی و بیرونی اوست ، تعاملی که انسان با خودمی کند ، تعاملی که حاصل روزگار اوست و هنرمند آینه ای می شود ؛ تا آیندگان روزگار او را در هنرش به تماشا بنشینند.

حافظ و عبید زاکانی در یک روزگار زندگی کرده اند ، هرچند به صراحت هیچ کدام از یکدیگر سخن نگفته اند ؛ اما وجه مشترک این دو نقّاد جامعه ی ایرانی ، بررسی بیماری مهلک آن روزگار ،  یعنی «ریا » است .

حافظ در شعر و ادیبانه از آن سخن گفته و عبید زاکانی به طنز و به صراحت از زشتی ها ی ریا ، پرده برمی دارد.

در آن جامعه ی پر فساد،  ریا دو چهره دارد :

۱- چهره ی ملوکانه که قدرتمندان برای مردم فریبی ، دست به دامان توبه و دینداری زده ، تا از این طریق سلطه ی خویش را بر مردم افزون کنند .

داستان «موش و گربه » عبید ، پرده از این ریای ملوکانه برمی دارد.

سالی یک دانه می گرفت از ما /

حال حرصش شده ، فراوانا.

این زمان پنج پنج می گیرد /

چون شده تایب  و مسلمانا .

داستان گربه  و موش ،

فرع است و به قول عبید زاکانی :

غرض از موش و گربه برخواندن / مدعا فهم کن پسر جانا .

۲- چهره ی عوامانه

عبیددر وصف رواج دروغ مصلحت اَمیز  در جامعه ، بین عوام الناس می گوید :

کدام دلیل از این روشن تر که اگر صادق الوعد گواهی دهد ، گواهی راست ادا کند ، از او منّت ندارند و بلکه به جان رنجند و در تکذیب او تاویلات انگیزند و اگر بی دیانتی گواهی به دروغ دهد ، صد رشوت  بدو دهند ...

عبید در حکایات عربی و فارسی خود به  شیوه ی داستانی و طنز و گاه بی پرده و با الفاظی رکیک ، فساد زمانه ی خویش را تصویر می کند.

تصویر عبید از ایران آن روزگار ، چهره ی زمانه ی حافظ است .

حافظ به مدد نبوغ غول آسای خود ، تصویرگر همه ی کژی های جامعه ی خویش است ؛ اما نه به مانند عبید ، بلکه در زیباترین ، گویاترین و منزه ترین کلام .

عبید زاکانی اگر آغازگر نهضت ریاستیزانه و اصلاح گر زمانه ی خود نباشد ، از موثر ترین عوامل در این قیام کلامی علیه روزگار خویش است .

و حافظ از درخشان ترین چهره هایی است که به قیام و اصلاح گری عبید و همفکرانش در آینه ی شعرش ، رنگ جاودانگی بخشیده و برای همیشه در هییت اصلاح گری شاعر ، در تاریخ ادبیات ایران ، جاودانه ، ماندگار شده است .

# دی ۱۴۰۰

# برای اَگاهی بیشتر  ر. ک ، به :

کتاب :

«حافظ هاتف میخانه ی عشق »