دفاع نرم و قدرت مقدس

واکاوی نظری نسبت «دفاع مقدس» و «قدرت نرم»

کد خبر: ۱۱۰۶۶۹

تاریخ: ۱۶ مهر ۱۴۰۲ - ۰۹:۱۱

شوشان ـ فائزه رحیمی مقدم :

توجه به قدرت نرم و کاربرد آن در راستای تأمین منافع ملی، حفظ تمامیت ارضی و دفاع از کشور در برابر تهدیدات نرم حائز اهمیت است. قدرت نرم زمانی برای نمایش استقلال و هویت ملی یک کشور به کار میرود که پیروزیها و حفاظتهای خیرهکنندهای رقم خورده باشد؛ چنانکه بعد از شکست توطئه استعمار در صحرای طبس، هشت سال جنگ تحمیلی و پیشرفتهای روز افزون ایران در میادین مختلفعلمی، هنری، ورزشی و...، رقبا و دشمنان را به سوی تیرهنمایی آیندهی ایران و ایرانی و سلب امید از قشر جوان سوق داده تا از این راه ضمن ایجاد نگرانی و ناامیدی در نسل جوان، نیروهای اصلی را دچار خستگی و فرسایش نمایند.

در جبههی جنگ نرم، وظیفهی اصلی رهبران و نخبگان فکری جامعه، بهره بردن از منابع قدرت نرم برای مبارزه در خط مقدم این نبرد است. تا آنجا که مقام معظم رهبری طی سالهای اخیر بارها بر اهمیت این موضوع تأکید نمودند و در سخنرانی اخیر خود در جمع پیشکسوتان و فعالان دفاع مقدس که به مناسب هفته دفاع مقدس امسال به دیدار ایشان رفته بودند، در راستای خنثیسازی تهدیدات دشمنان با تبیین ابعاد گوناگون و ترسیم خطوط اصلی طراحی مخالفان جمهوری اسلامی ایران در جنگ نرم، با تأکید مجدد بر استفاده این قدرت فراگیر، لزوم هوشیاری، بصیرت و شجاعت خواص و نخبگان و حفظ وحدت را برای استفاده از قدرت نرم و همچنین حضور هوشیارانه و همراه با تدبیر در میدان را همچون همیشه توصیه نمودند.

قدرت نرم به معنای توانایی وادار کردن دیگران به انجام کاری از طریق منابع ناملموس قدرت مثل فرهنگ، ایدئولوژی و نهادها در برابر قدرت سخت که متکی بر منابع ملموس همچون نظامی و اقتصادی است، تعریف میشود. این قدرت در پی مشروع جلوه دادن سیاستهای یک کشور در نظر دیگران است. قدرت نرم در عصر اطلاعات اهمیتی دوچندان یافته و برخلاف قدرت سخت که یک طرفه است، ماهیتی تعاملی و دوطرفه دارد و بر دوش فرهنگ و هنجارهایی که جنبه جهانی یا محلی دارند، قرار میگیرد. قدرت نرم تبلیغات سیاسی نیست و در عین استفاده از جذابیت برای خلق وجوه اشتراک ارزشی، بر مباحث عقلانی نیز تکیه دارد، غیرمستقیم و از طریق شکل دادن به محیط عمل میکند، زمانبَر است و هدف آن، اثرگذاری بر منافع و رفتار سایر کشورهاست.

مؤلفههای قدرت نرم در سه گروه اقتصاد، سیاست و فرهنگ قرار دارند: در حوزهی اقتصاد، میزان تولید سرانه کشورها، میزان سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی، میزان امید به زندگی، دارا بودن و حفظ مزیت نسبی در تولید و پخش کالاهای انحصاری و...، در حوزهی سیاسی مواردی همچون سطح پاسخگویی دولت، رعایت عدالت از سوی دولت میان افراد جامعه، مسائل حقوق بشر و کارایی قوه قضاییه، سیاستهای مثبت مهاجرتی و قدرت جذب توریست و ارتقای صعنت توریسم، کاهش میزان جرم و حتی تعداد زندانها و شمار زندانیان و ....مد نظر قرار میگیرد. اما در حوزه فرهنگ که در این بررسی مختصر مهمتر و در مرکز توجه قرار دارد، مقولههایی همچون رسانهها (رادیو، تلویزیون، اینترنت و ماهواره)، هنر(هنرهای نمایشی و تئاتر، موسیقی و فیلم)، دانش (مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی، برنامههای جذب و مبادلات دانشجویی در سطح جهانی، میزان موفقیتهای علمی دانشمندان و دانشجویان) و ورزش (حضور ورزشکاران در صحنههای بینالمللی، میزبانی مسابقات منطقهای و جهانی) حائز اهمیت هستند؛ در حوزهی فرهنگ، توجه به سلایق مردم، آداب و رسوم، شناخت افراد مؤثر تاریخ کشور، بزرگان ادب و هنر کشور و حتی ذائقهی غذایی مردم نیز مؤثر است.

البته باید در نظر داشت که در حوزهی داخلی، قدرت ملی یکی از بارزترین و مهمترین عرصههای بروز قدرت نرم است. جوزف نای، نظریه پرداز برجسته قدرت نرم، قدرت ملی کشورها را در پیگیری اهداف راهبردی با اقدامات عمدی میداند. مجموعهی تواناییهای مادی و معنوی در یک بستر مشخص جغرافیایی و سیاسی به نام کشور، قدرت ملی است. در جهان پرآشوب امروزی، بقای هر نظام سیاسی به میزان قدرت ملی آن برای حفظ در برابر تهدیدات خارجی وابسته است.

انسان معاصر با برقراری چهار نوع رابطه در راستای تولید قدرت نرم میتواند به تقویت قدرت نرم کشور خود یاری رساند. رابطهی فرد با معبود خویش منجر به تولید هویت دینی میشود؛ میزان روابط اجتماعی فرد، هویت جمعی را میسازد؛ سطح فعالیت و حضور در عرصههای سیاسی فرد، هویت سیاسی یا همان ملیت را ایجاد میکند و میزان برقراری رابطهی افراد با جامعهی جهانی، هویت جهانی افراد را رقم میزند.

تجربه کم نظیر دفاع مقدس، از جمله‌ ظرفیت‌های مغفول در جهت تقویت قدرت نرم به شمار می‌رود. دفاعی که با تکیه بر هویت دینی، اجتماعی، سیاسی و جهانی ایران و ایرانی، صحنههای مملو از عزت و سرافرازی ملی را به نمایش گذاشت و تاریخ این سرزمین را برای همیشه آکنده از عطر عشق و ایثار و فداکاری نمود. به دست ایرانی، و نه بر روی کاغذ، بلکه به قیمت جان دهها هزار نفر از فرزندان این مرز و بوم، یکبار دیگر ماهیت و سرشت عزتمند ایرانی را به نمایش گذارد و تا همیشه تاریخ بهعنوان سندی درخشان جاودان ماند. نمایشی با شکوه که لبریز از مؤلفه‌ها و شاخص‌های نهفته در جهت بهره‌گیری برای ارتقای قدرت نرم محسوب می‌شود.

البته نباید فراموش کرد که حضور و وجود منابع بالقوهی قدرت نرم از جمله ظرفیت عظیم هشت سال دفاع مقدس، صرفاً به معنای قدرت اعمال آن نیست؛ بلکه سرمایهگذاری و انجام فعالیتهای گسترده برای تحقق اهداف مورد نظر در راستای سیاست خارجی، برای از قوه به فعل رساندن این قدرت لازم است.

مادامی که ظرفیت و جذابیت واقعیتهای جبهههای ایران در دوران دفاع مقدس و نابرابر مقابل عراق بهدرستی و با ظرافت و دقت در جان و دل مخاطب خارجی آن هم متناظر با شناخت صحیح از الگوها و چارچوبهای ذهنی آنان، منتقل و روایت نشود نمیتوان از قدرت تأثیرگذاری بر ذهنیت و رفتار سایر کشورها سخن گفت.

استفادهی صحیح از عنصر جذابیت یک موضوع است و قدرت ترویج و نشر آن جذابیت بهمنظور جلب توجهات و درگیری اذهان مخاطبان جوامع دیگر، موضوعی دیگر! در اینجاست که مهارت و قدرت عامل تبدیلکنندهی منابع قدرت نرم به نتایج مثبت رفتاری و واکنش دلخواه، به اندازه منابع قدرت نرم، مهم است.

جنگ نرم به مثابهی میدان مواجههی ابردروغها با واقعیتهای مسجل است. در این میدان بیداری، آگاهی و فعالیت مدبرانه حامیان واقعیت میتواند پیروز میدان باشد. دفاع مقدس فراتر از یک واقعهی تاریخی و بهصورت اندیشه و فرهنگی ماندگار در جریان است. بازنماییهای مکرر و مختلف ابعاد گوناگون دفاع مقدس در قاب رسانه امری ضروری و لازم برای ساختن فرهنگی اصیل و تقویت هویت ملی و اسلامی کشور است. رسانه تنها راوی تاریخ هشتسالهی دفاع مقدس نیست، بلکه می‌بایست با فرهنگسازی ظریف و هوشمندانه، بهروز کردن و حفظ آثار و گنجیه‌ها و نشر ارزشهای دفاع مقدس و انتقال آن به نسلهای آینده این سرزمین، بر قدرت نرم برساخته از جنگ تحمیلی بیفزاید.

دوران هشتساله دفاع مقدس یک واقعیت و حقیقت تاریخی است که قدرت زیربنایی برای بالندگی اصالت و ماهیت یک سرزمین را داراست؛ این دوره افسانه نیست و مخاطبان با اسطورههای تخیلی، داستانی و ساختگی مواجه نیستند که نویسنده هر لحظه تصور ذهنی خود را در کلمات مجسم سازد و مخاطب در دام تکنیک و خلاقیت او در بیفتد.

با توسعه ارتباطات افقی و شبکهای و گسترش روزافزون شبکههای مجازی، لزوم ارجاع به اسناد تصویری و صوتی از آرشیوهایی که به‌عنوان اسناد کم‌نظیر و خام با هدف تولید محتوای مرتبط، خلاقانه و مؤثر، بیش از پیش احساس میشود.

تجربیات دفاع مقدس از زبان و به روایت نسلی که خود بهطور مستقیم عامل و حامل این رشادت‌های تاریخی‌ست، باید بازشناسی گردد و پس از شناخت، گردآوری و دستهبندی و استخراج مضامین اصلی، در خدمت تولیدات رسانهای به‌روز و بدیع قرار گیرد. به بیان دیگر منابع آرشیوی دوران دفاع مقدس باید در بستر ارتباطی و فرهنگی جدید و با هدف سرگرمی، اقناع و پاسخ به پرسش‌های احتمالی مخاطبان داخلی و خارجی باز تعریف شود و این مهم نیازمند مخاطبشناسی دقیق و علمی است تا برای همهی ردههای سنی محصول اصیل و قابل درک خلق شود. امری که به نظر می‌رسد در حال حاضر با فقدان تلاش کافی برای گروه سنی کودک و نوجوان که جنگ و دفاع و روایت آن را در قالب روایت‌های معمول تاریخی دریافت میکنند، مواجه هستیم.

آسیب‌شناسی فرآورده‌های مکتوب نشان می‌دهد که غلبهی فرهنگ شفاهی بر فرهنگ مکتوب موجب شده تا اصول صحیح نوشتن کمتر مد نظر قرار گیرد و در این‌میان به کمیت و تعداد آثار منتشر شده در این حوزه بیشتر توجه شود. ناگفته پیداست که به تعداد شهروندانی که جان و مال و حال آنان در زمان دفاع مقدس دگرگون گردید، روایت و خاطره دست اول وجود دارد و کار مهم جمعآوری و استخراج مضامین اصلی برای شناخت نوع زیست مردم و برساخت هویت اجتماعی و سیاسی کشور با هدف تقویت قدرت نرم از اهمیت بهسزایی برخوردار است.

به‌طور کلی آنچه که باید در موضوع قدرت نرم مورد توجه جدی قرار گیرد بازشناسی و تقویت ظرفیت‌های کم نظیر تاریخ معاصر ایران در دوران دفاع مقدس است. ظرفیتی که می‌تواند مخاطب داخلی را اقناع کند و با تقویت غرور و عزت ایرانی، زمینه‌ی اثرگذاری بر مخاطب خارجی را فراهم نماید. می‌شود و ناگزیریم که به‌عنوان حاملان بخشی از تاریخ و فرهنگ ایرانی، زمینه را برای بازتولید مؤلفه‌های غنی و مصون‌ساز فرهنگ خود فراهم کنیم‌.

بی‌شک قهرمانی که از دل تجربه ناب دفاع مقدس، هوشمندانه کشف، ساخته و پرداخته می‌گردد، علاوه بر تأمین نیاز سرگرمی مخاطبان، می‌تواند انتقالدهنده‌ی راستین میراث مظلومیت و عزت توأمان فرزندان ایران باشد و با تکیه بر ارزش‌های درون‌زا و جهان‌وطنانه، راه را برای بالندگی و فروزند‌گی فرهنگ ایرانی- اسلامی هموار نماید.