توسعه ادارات دولتی

کد خبر: ۱۱۲۰۶۹

تاریخ: ۰۲ دی ۱۴۰۳ - ۱۴:۴۴

شوشان ـ افشین آریائی :

یکی از جنبه های مهم مدیریت دولتی ، توسعه ادارات دولتی است که از مبدأ اولیه آن در تمدن های باستانی تا سیستم های پیچیده بوروکراتیک دوران مدرن به طور قابل توجهی تکامل یافته است. این تغییر و تحولات ژرف حکایت از تغییر نقش ها و مسئولیت های دولت در جامعه دارد و نقاط قوت و ضعف ذاتی ساختارهای بوروکراتیک را برجسته می کند. این امر زمینه را برای خدمات مدنی مدرن فراهم و بر نیاز به تخصص و پاسخگویی در حکومت تأکید دارد. از طرفی ادارات دولتی در یک کشور برای اجرای سیاست ها، ارائه خدمات و پاسخگویی ایجاد می شوند و نقاط قوتی مانند کارایی، نوآوری و تعهد به برابری اجتماعی را نشان می دهند که به طور الزام آوری این پیشرفت ها بدون چالش و مسئله نبوده و نیست و سیستم‌های بوروکراتیک اغلب با مسائل سیاسی شدن، ناکارآمدی‌های ساختاری و مقررات بیش از حد مانع از پاسخگویی و اثربخشی شده ومی شوند.

در این زمینه باید اذعان کرد که گسترش بوروکراسی نقش بسیار مهم دولت در توسعه اقتصادی و تبیین ،تدوین و اجرای مقررات اجتماعی که منجر به تمرکز قدرت در نهاد دولت شده است را نشان می دهد این امر به عنوان یک نیروی بالقوه در حکومت ظاهر شده اما مناقشات و منازعات پیرامون ادارات دولتی اغلب بر توازن قدرت بین مقامات منتخب از جمله نمایندگان مجلس و مقامات انتصابی مانند مدیران عالی ،میانی ، پایه و کارمندان دولتی تمرکز یافته و نگرانی‌هایی را در مورد مسئولیت‌پذیری و پتانسیل بالقوه بوروکراتیک که به فعلیت نرسیده ایجاد نموده است البته نباید از لابی‌گری و حزب‌گرایی که می‌توانند اولویت‌ها را تغییر و چشم‌انداز حکمرانی را پیچیده‌تر کند غافل بود .لذا تمرکز بر نقاط ضعف می طلبد که اصلاحات مستمر صورت گیرد تا اطمینان حاصل شود که ادارات دولتی چابک و مؤثر در خدمت به منافع عمومی باقی بمانند. بنابراین باید نقشی حیاتی در تسهیل حکمرانی و خدمات عمومی که ادارات دولتی ایفا می کنند را بیشتر دانسته و بدانیم که توسعه آنها با تنش و چالش مداوم بین نیاز به بوروکراسی ساختاریافته و تمایل به حکومت پاسخگو مشخص می شود و ادارات دولتی با پویایی و نقش آفرینی در جامعه منجر به ارائه خدمات و رفع خواسته ها و نیازهای جامعه گام های اساسی بر می دارند.

اساس و پایه این نوشته بر بسط بورکراسی و توسعه ادارات دولتی است و لازمه این نوشتار دانستن نقاط قوت و ضعف و همچنین چالش ها می باشد بنابراین همانگونه که بوروکراسی ها نقش اساسی در دولت ها ایفا می کنند ، اما با چالش ها و ضعف هایی هم چون مسائل مربوط به حمایت سیاسی ، ناکارآمدی ساختاری مانند استفاده از زیرساخت های قدیمی و فضای کم که در این حالت با ایجاد محیط های منزوی ، مانع از ایجاد ارتباطات و نوآوری می گردند می شویم و عدم ساختار منسجم منجر به چالش کشیدن تلاشها و کوشش ها ی انجام شده در بخش های مختلف برای رسیدن به اهداف مشترک مجموعه اداری می گردند چنانکهپیچیدگی ساختارهای بوروکراتیک منجر به افزونگی، کندی فرآیندهای تصمیم گیری و عدم پاسخگویی به نیازهای عمومی میشود در این راستا افزایش بیش از حد پتانسیل بوروکراتیک دل نگرانی هایی در مورد توازن قوا در داخل دولت ایجاد نموده و نیاز به اصلاحات مداوم برای حفظ حکومت مؤثر در زمینه دموکراتیک بیش از گذشته احساس می شود در جهت بسط این گفته باید بیان نمود که وجود مقررات و رویه های بیش از حد، علاوه بر از بین بردن خلاقیت و نوآوری ، سخت گیری بیش از حد منجر به خستگی جسمی و روحی کارکنان شده ضمن آنکه با وجود سلسله مراتب در ادارات، تمرکز بیشتر شده و در نتیجه زمینه مشارکت کارکنان کاهش یافته است . از طرفی ادارات دولتی نقش منحصر به فردی در عملکرد دولت بازی می کنند و موجب کمک و یاری رسانیدن به جنبه های مختلف و متفاوت سازمان ها و اداره اجتماعی میشوند و با اجرای دقیق قوانین ،مدیریت سیاست های عمومی و ارائه خدمات ضروری موجب تقویت حکمرانی می گردند از این لحاظ ضروری است که ضمن ارائه بهینه خدمات مدنی - اجتماعی حرفه ای که منجر به ایجاد تخصص و مهارت در حکومت شده، با اجرای موثر سیاست ها و اجرای استراتژی هایی مانند انتصاب مبتنی بر شایستگی و استفاده از افراد واجد شرایط اداری، کارایی و مسئولیت پذیری دولت را افزایش داد که این مسئله مهم را می توان در زمره اقدامات و نقاط قوت دانست.همچنین پاسخگویی و شفافیت که جوهره و ذات قوه مجریه در برابر مجلس و مردم است به لحاظ اینکه این قوه مشروعیت خود را از قوه مقننه کسب می کند می تواند راه گشایی مطمئن برای حکمرانی خوب بوجود آورد اما شرط آن تعامل و همکاری بین این دو قوه که موجب ارتقا فرآیندهای تصمیم گیری و تقویت جایگاه مقامات دولتی از یک سو و از سوی دیگر منجر به پاسخ به موقع به بحران های اجتماعی ،سیاسی،امنیتی ،اقتصادی می شود و در نتیجه حکومت داری را تقویت می کند از این رو تاکید گردیده که مجلس نباید در انتصابات دخل و تصرف کند زیرا در آن صورت نظارت و حق سوال و جواب را از خود سلب می کند . در زمینه کارایی دولت با ارائه خدمات با استفاده از پشتیبانی عملیاتی ،بررسی عملکرد کلی ماموریت ها ،استفاده از فناوری و ابزارهای مدیریت داده می توان دولت را مجهز به پاسخگویی به نیازهای منحصر به فرد جمعیت های مختلف کرد و در نتیجه برابری و رضایت را افزایش داد.

بنابراین توسعه ادارات تابعه دولت موجب افزایش ظرفیت این ادارات در جهت نوآوری و سازگاری با تقویت قوانین موثر شامل قانون رویه اداری ، اقدامات مختلف مقررات زدایی ،تعادل بین نظارت و انعطاف پذیری عملیاتی میگردند که این امر موجب پاسخگویی به موقع و مناسب به نیازها و چالش های عمومی شده و چنین اقدامی حکمرانی مرتبط و موثر را نشان می دهد.

ادارات مدرن و توسعه یافته رویکردی کل نگر در زمینه هایی مانند عدالت اجتماعی ،رفاه عمومی با تمرکز بر جنبه های انسانی و حساسیت نسبت به رنج ها و آلام آنها ،فراتر از معیارهای اقتصادی و گسترده تر از نیازهای اجتماعی، و در جهت منافع مردم ایفا می کنند.

در حال حاضر و با توجه به مطالب پیشگفت در ایران ساختار اداری هنوز نتوانسته نسبت به توسعه از منظر بیان شده خود را تقویت نماید که در زیر بعضی از مسائل و مشکلات موجود به اختصار بیان می شود:

مشکلات و ضعف هایی که در کشور در زمینه توسعه ادارات دولتی وجود دارد ناشی از الگوبرداری ادارات دولتی به صورت تقلیدی از ادارات دولتی غربی در زمانهای طولانی بوده و تاکنون نسبت به بومی سازی آن اقدامات موثری صورت نگرفته است ضمن اینکه برای تحقق بورکراسی نیاز به نیروی انسانی ماهر می باشد که در حال حاضر در این زمینه کمبود وجود دارد. این کمبود در زمینه مدیران آموزش دیده با توانایی مدیریتی ،مهارتهای بالنده و شایستگی ها مشاهده می شود که ناشی از ضعف نظام آموزشی از ابتدایی تا مراکز عالی دانشگاهی است و این مهم آنجا خود را نشان می دهد که بنا به آنچه قبلا گفته شد از نیروهای دانشگاهی که در رشته های نا مناسب و غیرمرتبط و یا در دانشگاه های کم اعتبار در پست های مدیریتی که با رشته های دانشگاهی آنها هیچگونه سنخیتی ندارد استفاده می شود این امر موجب حذف افراد شایسته ، کار آمد ، مدیر و مدبر توسط گروهای رقیب سیاسی از عرصه مدیریت کلان، میانی و پایه می شود عوامل دیگر همچون رجحان دادن منافع شخصی بوروکراتها به منافع عمومی می باشد که در این زمینه باید گفت افراد به اعتبار وابستگی به احزاب جریان پیروز یا پیوند خانوادگی با اشخاص مشهور سیاسی یا جایگاه و موقعیت افراد اداری بدون بررسی توانمندی کارنامه و عملکرد مورد نظر از این لحاظ فرآیندهای پرسنلی را تحت تاثیر قرار می دهند. معضل دیگر تمایلات شخص مدیر بر جذب افراد وفادار به خود با حفظ ظاهر و گزینش برمبنای آزمونهای شایستگی است که این اشخاص بعد از استخدام با ادامه تحصیل و کسب مدرک و مدارج ،شروط لازم شایستگی را کسب می کنند بهر حال این مدت زمان حضور تا کسب شایستگی های لازم منجر به تخریب سیستم اداری می شوند مهمتر از همه فسادهای اداری پرداخت های مالی است که وجاهت قانونی داشته ولی در عمل نوعی بی قانونی در آن نهفته است مانند چشم پوشی بر تخلفات اداری ،پرداخت رشوه برای چشم پوشی از تخلفات مدیر با پرداخت اضافه کاری های زیاد، انجام ماموریت های غیرضروری ،چشم پوشی در زمینه رفتارهای اداری بعضی از کارکنان ،افزایش استخدام کارکنان رده پایین همفکر و هم مسلک که این قبیل رفتار می تواند در ادارات بیماری پارکینسون را ایجاد کند . همچنین وجود فاصله بین انتظارات و واقعیات با تصویب قوانینی که قابلیت اجرائی ندارند و یا عدم احترام به مقررات پرسنلی،تصمیم گیریهای متمرکز ،ارائه گزارش خلاف واقع به مافوق معضلاتی است که چنین مدیرانی در سیستم اداری بوجود می آورند بنابراین می طلبد که بوروکراسی از تواناییهای فنی ، تخصصی و اعتباری کارشناسان حرفه ای بهره ببرد در این راه لازم است سیستم اداری نسبت به تحول دیجیتال در عملیات دولتی اقدام موثری انجام داده وبا ایجاد آموزشهای ضمن خدمت به کارکنان در زمینه استفاده از فناوری های دیجیتال مانند هوش مصنوعی و استفاده از اتوماسیون برای افزایش کارایی عملیاتی و انتقال درک صحیح نسبت به این فناوریها در کارکنان اقدامات بایسته ای صورت گیرد. همین طور دقت و حساسیت لازم را در مقابل آسیب پذیری ها در بخش های زیرساخت حیاتی مانند مراقبت های بهداشتی ، حمل و نقل و... داشته باشند و با تقویت امنیت سایبری نه تنها از داده های حساس محافظت می کنند بلکه اعتماد و اطمینان به ادارات دولتی توسعه یافته، در نزد مردم افزایش می یابد. ادارات دولتی توسعه یافته و مدرن باید توانایی شنیدن صدای همه بخش های جامعه را داشته باشد لازم است سیستم اداری محملی ایجاد نماید که این بخش ها با تشکیل نمایندگیهایی در فرآیندهای تصمیم گیری و تعامل با دولت نقش ایفا کنند همانطور که ملاحظه می کنید از ویژگیهای ادارات توسعه یافته، بهبود مستمر فرآیندها براساس شرایط متغیر است که با برنامه ریزی مدون و کارا، دولتهای چابک و انعطاف پذیری ایجاد شوند که در برابر حوادث و رویدادهای اضطراری و شوک های غیرمنتظره مانند بلایای طبیعی یا رکودهای اقتصادی تاب آوری داشته باشند و در این مسیر توسعه ادارات دولت نباید منجر به عدم استفاده از سازمانها ،شرکتها و شرکای بین المللی شود بلکه باید با استفاده از مشوق های لازم، از ظرفیت آنها برای حل مشکلات و مسائل پیچیده جهانی استفاده نمود و از این طریق علاوه بر آگاهی از پیشرفتها در زمینه هوش مصنوعی ،محاسبات کوانتومی ،تحقیقات پزشکی درباره امنیت ملی ،نوآوری ها ، فناورهای جدید ، تغییرات آب و هوا و ... براساس داده های این سازمانها با آینده نگری علمی و تخصصی با تبیین و تصویب و یا اصلاح قوانین اقدام نمود این گام موثر منجر به حداکثر رساندن منافع اجتماعی و پیش بینی خطرات بالقوه و کاهش این خطرات می شود .در دنیای امروز بورکراسی سیاسی شده به لحاظ تغییر در نگرش توسعه ای به ادارات بوجود آمده که این نوع بورکراسی برای حکمرانی کارآمد ضروری است و در آخر باید گفت آیا ما آمادگی توسعه علمی ،تخصصی ،مهارتی ادارات را داریم ؟