منظر شهری خوزستان؛ مطالعات بافت قدیمی شهرهای دزفول، شوش و شوشتر

در سوگ فراموشی رودخانه های تمدن ساز

شوشان ـ فرنوش مخلص : استان خوزستان با تمدن کهن، شهر-رودخانه های مهم ایران را در خود جای داده است. رودخانه های بزرگ همچون کارون، دز و کرخه و تنوع جغرافیایی و فرهنگی خوزستان، این استان را به مهد تمدن با ظرفیت کلان توسعه تبدیل کرده است. از گذشته های دور، شهرهای تاریخی خوزستان از جمله شوش، شوشتر و دزفول، به عنوان نمونه های ارزنده تعامل انسان و طبیعت، نمونه های برجسته ای از همزیستی شهر با رودخانه را پدید آورده است.

کد خبر: ۱۱۲۱۱۰

تاریخ: ۱۶ دی ۱۴۰۳ - ۰۹:۲۲

شوشان ـ فرنوش مخلص :

استان خوزستان با تمدن کهن، شهر-رودخانه های مهم ایران را در خود جای داده است. رودخانه های بزرگ همچون کارون، دز و کرخه و تنوع جغرافیایی و فرهنگی خوزستان، این استان را به مهد تمدن با ظرفیت کلان توسعه تبدیل کرده است. از گذشته های دور، شهرهای تاریخی خوزستان از جمله شوش، شوشتر و دزفول، به عنوان نمونه های ارزنده تعامل انسان و طبیعت، نمونه های برجسته ای از همزیستی شهر با رودخانه را پدید آورده است.

از طرف دیگر، رودخانه ها در این شهرها محور ادراک شهر بوده و کارکردهای مختلف شهری، سازمان فضایی و منظر شهری را سامان می دهند. علاوه بر آن، رودخانه ها دالان هایی برای مواجهه با طبیعت از نظر حسی و معنایی به شمار می روند و فرصتی ارزشمند برای توسعه فعالیت های اوقات فراغت شمرده می شوند. همچنین به دلیل دارابودن جنبه های اکولوژیک غنی، نقش مهمی را در بقای اکوسیستم شهر ایفا می کنند.

در سال های اخیر، کم توجهی به نقش سازه های آبی و ظرفیت های مکانی این استان موجب شده است که از پتانسیل های بالقوه آن در توسعه پایدار و برنامه ریزی سرزمینی استفاده کافی نشود و از طرفی توسعه شهرهای مذکور همسان با سایر شهرهای ایران و مستقل از رودخانه ها در نقش بستر شکل گیری شان انجام می شود.

عموم توسعه پشت به رودخانه و مستقل از آن برنامه ریزی شده است. نتیجه این نگاه ابزاری به رودخانه ها، در ارتباط آن با بافت تاریخی و ایزوله شده شهرهایی چون شوشتر و شوش قابل تامل است. برنامه ها و طرح هایی که عموما دو بعد دارند: گردشگری و بهره برداری صنعتی از بستر رودخانه های خوزستان مانند سدسازی های متعدد در مسیر آب. سازه های آبی شوشتر در کدام بخش زیست امروز این شهر کارکرد دارد و معیشت های وابسته به آن چگونه به روز رسانی شده اند؟ بافت های محله ای چه ارتباطی با آب و مسیر رودخانه دارند؟ سوالاتی که در مدیریت این شهرها در فرایند توسعه بی پاسخ مانده و نقشی برای آنها تعریف نشده است.

رودخانه های مذکور از نظر تاریخی عاملی کلیدی در مکان یابی و توسعه شهرهای بومی و تاریخی خوزستان بوده اند. به همین دلیل، شهر و رودخانه، از نظر تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، شهرنشینی و زیست محیطی همواره دارای رابطه مستقیم با یکدیگر بوده اند.

در دوره معاصر، کم توجهی به نقش سازه های آبی و ظرفیت های مکانی رودخانه ها در این شهرها موجب شده برنامه ریزی سرزمینی مغفول واقع شوند. بعد معنایی و کارکردی رودخانه در شکل گیری و ساماندهی شهر-رودخانه به ویژه در شهرهای شوش و شوشتر به بعدی خاطره ای برای جذب گردشگر تنزل یافته است. آنچه در زندگی امروز این شهرها قابل توجه است، افتراق کارکردی و هویتی آنها با رودخانه همجوارشان است. بستری که عامل مهم شکل گیری در ساماندهی تمدنی و کارکردی این سرزمین بوده، امروز فقط به بعدی زیست محیطی و عاملی صنعتی در شهرهای همجوار آن بدل شده است.

این پیوند و ارتباط متقابل بین این دو پدیده طبیعی و انسان ساز با توسعه صنعتی و رشد شهرهای ماشین محور امروز، دچار اختلال شده که در نتیجه آن، به واسطه رشد فعالیت های صنعتی، رودخانه ها با هویتی و کارکردی که داشته اند به دست فراموشی سپرده شدند. اقداماتی چون کنترل و بهره برداری بیشتر از رودخانه، عامل مهمی در کانالیزه شدن و کاهش سطح آب و جدایی وابستگی شهرها با آن بوده است.

فعالیت های آبی شهرهایی مانند شوشتر که مهد سازه های آبی ایران است، در زیست شهری به دست فراموشی سپرده شده و تنها عاملین میراث فرهنگی و محققین محدود این حوزه درباره کارکردهای آبی شوشتر و ارزش های هویتی و کارکردی آن آگاهند. اگرچه سطح آگاهی این ارگان نیز به صورت تاکید بر حفظ شکل این سازه ها ست و نقش مفیدی در بهره برداری و تداوم زیست طبیعی آن با شهر ندارند.

از طرفی، براساس چشم اندازهای بلندمدت توسعه خوزستان در سند آمایش سرزمین نیز، به نظر می رسد رویکردهای مطرح شده عمدتا بر جنبه های فنی بهره برداری از آب تمرکز داشته و کمتر به ظرفیت های سرزمینی و ارزش های مکانی استان به عنوان محور تبیین راهبردها توجه شده است. راهبردهای سند، اگرچه در ظاهر جامع و گسترده هستند، در عمل برخی از ابعاد توسعه پایدار، از جمله محیط زیست، مشارکت جوامع محلی و حفظ میراث فرهنگی را به حاشیه برده اند.

بنابراین ماهیت این شهرها مستقل از رودخانه در حال توسعه است. آنچه از هویت رودخانه در منظر شهرها خوانش می شود، در بافت های تاریخی و در ابعاد گردشگری و صنعتی مورد توجه بوده و تعامل شهروندی و زیست شهری به حداقل رسیده است.

خوزستان نه تنها به دلیل منابع غنی نفت و گاز، بلکه به سبب فرهنگ غنی، صنایع دستی، کشاورزی و معماری تاریخی اش، دارای قابلیت هایی است که می تواند الگویی برای توسعه پایدار در سطح ملی باشد. رودخانه ها و نقش آنها در توسعه شهرهای تاریخی این استان، نمونه های برجسته ای از این قابلیت ها هستند که مردمان این سرزمین با شناخت ظرفیت های موجود توسعه تمدنی سکونتگا ها و ساختار اقتصادی و زیستی خود را حول این ساختار تعریف کرده اند؛ رودخانه ها از دیرباز، زیرساخت های طبیعی خوزستان برای سکونت، کشاورزی، صنعت و انتقال فرهنگ بوده اند.

با این حال، در برنامه ریزی های سرزمینی معاصر، توجه به این زیرساخت ارزشمند مغفول مانده و از اولویت محورهای توسعه براساس ظرفیت بیرونی و افزوده تعریف شده اند که نتیجه آن جز چالش هایی های امروز شهرهای خوزستان نیست. نبود درک عمیق از مفهوم مکان و اهمیت آن در برنامه ریزی، موجب شده است رویکردهای توسعه ای در استان خوزستان نتوانند تعادل مناسبی میان انسان، طبیعت و زیرساخت های تاریخی برقرار کنند.

رویکرد مکان محور در برنامه ریزی سرزمینی، راهکاری حیاتی برای استفاده بهینه از ظرفیت های طبیعی، تاریخی و فرهنگی استان خوزستان است. با توجه به تاکید مقام معظم رهبری و اسناد بالادستی کشور بر اهمیت ویژه این استان، ضروری است که برنامه ریزان و سیاست گذاران با تغییر نگاه به منابع طبیعی و زیرساخت های تاریخی، توسعه ای پایدار و متوازن را در خوزستان محقق کنند.

تحقق توسعه پایدار در خوزستان، نیازمند تغییر نگاه برنامه ریزان از رویکردهای سنتی به رویکردهای مکان محور است. این تغییر رویکرد بر پایه شناخت این نظریه و تبیین ظرفیت های مکانی استان ممکن می شود. فرهنگ سازی در زمینه اهمیت رودخانه ها و ایجاد درکی عمومی از شهر رودخانه ها به عنوان زیرساخت منظرین و دارای ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی، میراثی و گردشگری گامی حیاتی در این راستاست.