شعر شیما زنگنه و نقد از کامران عالیان

در اولین نگاه بیش از هر چیز٬شیوه ی پرداخت است که در شعرهای خانم زنگنه٬ برجسته به نظر میرسد.شیوه ی سرودن شعرها در دایره ای مشخص شده با شروع و پایان اندیشیده٬ تکلیف شاعر را با کلیت شعرش روشن می کند.

کد خبر: ۲۳۶۲۳

تاریخ: ۰۲ فروردين ۱۳۹۴ - ۰۲:۴۳

شعر شیما زنگنه نقد از کامران عالیان

برای مادرم

چهار سال آویزان

از چشمهای دختری

که دلتنگی اش در خواب هم

راه می رود

می نشیند لبه ی تخت

با موهای بغض کرده

روی دامنه های زلزله خیز

شانه های سپیدش

هفت سین خسته

با دندان های درشت

گوشه ی اتاق را می جوند

عکسی در لبخند زنی

راه می رود روی دیوار

قبرستان

از افکار بی نظم دختر

می زند به اتاق

پخش می شود روی فرش

مرده ها

خوابشان را در دست می گیرند

آواز می خوانند

دلتنگی

اوج می گیرد از ترس

و دختر می پرد

از اتفاق سبک خواب

صدای تیک بعد از تاک ساعت

سین سیگار را می کشد

دست در دست دلتنگی

به هم می ریزد

هفت سین بی منطق را

و ماهی عید

که چهار سال است

خوشحال نیست.

شیما زنگنه

..........................................................

نقد کامران عالیان بر این شعر

در اولین نگاه بیش از هر چیز٬شیوه ی پرداخت است که در شعرهای خانم زنگنه٬ برجسته به نظر میرسد.شیوه ی سرودن شعرها در دایره ای مشخص شده با شروع و پایان اندیشیده٬ تکلیف شاعر را با کلیت شعرش روشن می کند.شاعر بدین ترتیب می داند که تا کجاست که باید پیش رود.محتوا ابدا قابل تخطی نیست و این واژه ها و سطرها هستند که سطح پرداخت شعر و قدرت و ضعفش را رقم می زنند. بدین ترتیب واژه گزینی و سطربندی ست که اندازه های شاعر را در برابر دید مخاطب می گذارند و او را با شاعری کاربلد یا ناشی٬طرف می کنند.

در شعر مورد بحث دقیقا همین اتفاق افتاده است.ما با یک فضای کاملا مشخص طرفیم.این البته نشانه ی محدود بودن و بسته ماندن دایره ی تخیلاتمان نیست.فضا اما همچنان که اشاره شد٬برایمان از قبل٬پیش بینی شده است‌.شعر با دو سطر«چهار سال اویزان\از چشم های دختری»شروع می شود و دو سطر پایان گویی ادامه ی همان جمله ی اول اند:«که چهار سال است\خوشحال نیست»..دوباره بخوامیم:«چهار سال اویزان\از چشم های دختری\...\که چهار سال است\خوشحال نیست»و تمام شعر بایسا در میان سطرهای همین جمله رقم بخورد.

در محدوده ای اینچنین به دقت حساب شده٬اولین وظیفه ی شاعر برای انسجام و استحکام شعر٬واژه گزینی حرفه ای ست. کاری که می تواند مهمترین عامل در پرداخت و فضاسازی محسوب شود.مروری بر بخشی از دایره ی واژگانی شعر٬روشن می کند که خانم زنگنه در این زمینه چه دقتی به خرج داده است:بغض٬خسته٬قبرستان٬مرده ها٬ ترس و...ترکیب ها نیز از همین دست اند:موهای بغض کرده٬دامنه های زلزله خیز٬هفت سین خسته٬هفت سین بی منطق٬افکار بی نظم...همین جزیی نگری در کلام به سطربندی ها هم تسری پیدا می کند و چیدن دقیق سطرها را در انچه از پرداختن شعر در نظر گرفته شده٬به یکی از شگردها و شیوه های اصلی٬تبدیل می کند.دقتی که البته همیشه موفق نیست.در این شعر اما نتیجه موفقی دارد.

در این شعر٬سطرهای بسیاری را می توان مابه ازای هم دانست.همین مابه ازا بودن سطرها با توجه به دقت شاعر در زمینه پرداخت شعربسیار کنترل شده و موفق است.سطرهای سوم و چهارم«که در دلتنگی اش در خواب هم\راه می رود»در سطرهای دوازدهم و سیزدهم به گونه ای ادامه می یابند:«عکسی در لبخند زنی\راه می رود روی دیوار»و از این نمونه ها بسیارند.

تصویرسازی های خاص فضای مورد نظر شاعر نیز به خوبی٬انجام می شود.دقت کنیم به اویزان بودن از چشم ها٬پخش شدن روی فرش٬نشستن روی لبه ی تخت٬جویده شدن گوشه ی اتاق با دندان های درشت هفت سین خسته٬به اتاق زدن قبرستان٬اواز خواندن مردگانی که خواب شان را در دست گرفته اند٬پریدن دختر از اتفاق سبک خواب و..که به بهترین شکل ممکن در خدمت به سرانجام رساندن شعرند. شاعر چنان در این زمین دقت به خرج می دهد که با بهره گیری از ایهام که از پرکاربردترین ارایه های معنایی در کار شاعران معاصر ماست٬«سین سیگار را می کشد»تا هم زبانی دوپهلو را به کار گیرد و هم هنرمندانه٬شخصیت پردازی کند.

گاه اما اشارات صریح به شخصیت اصلی شعر٬زیادی به نظر می رسند.فضاسازی٬شخصیت پردازی و توجه به زبان تصویر٬چنان خوب از کار درامده اند که گاه با نگفتن ها می توان به قدرت کار افزود. به حذف سطر«از افکار بی نظم دختر»در میان این سه سطر٬دقت کنیم:«قبرستان \از افکار بی نظم دختر\می زند به اتاق»از ابتدا اشارات صریح به دختر٬تکلیف همه چیز را با مخاطب٬روشن کرده است.از این رو سطر مورد اشاره می تواند توضیح واضحات باشد.با این وجود اما شعر به هیچوجه طولانی به نظر نمی رسد.شاعر به پرگویی نمی افتد تا شعر با قدرت پایان یابد.

کامران عالیان