
پارادوکس صلحطلبی افراطی؛ از برجام تا جنگ چهلروزه، چگونه فرار از جنگ، ایران را به جنگ بزرگتر کشاند؟
شوشان – دکتر عبدالرضا داوری:
یکی از تناقضهای بنیادین روابط بینالملل آن است که گاهی تلاش افراطی برای جلوگیری از جنگ، خود زمینه وقوع جنگی بزرگتر را فراهم میکند. این پدیده را میتوان «پارادوکس صلحطلبی افراطی» نامید؛ وضعیتی که در آن، پرهیز از درگیری به اصلی مطلق تبدیل میشود، اعتبار بازدارندگی فرسایش مییابد و دشمن به افزایش فشار و تجاوز تشویق میشود.
توماس شلینگ، نظریهپرداز برجسته بازدارندگی، نشان داده است که قدرت نظامی صرفاً به ظرفیت تخریب وابسته نیست، بلکه به باور دشمن درباره اراده استفاده از آن نیز بستگی دارد. کشوری که قدرت دفاعی دارد اما دائماً از اعمال آن میگریزد، ممکن است در محاسبات دشمن فاقد اراده مقابله تلقی شود.
از این منظر، صلحطلبی افراطی، در شرایطی مشخص، نه مانع جنگ بلکه زمینهساز آن است.
برجام؛ نهادینهسازی ترس از جنگ
در سالهای منتهی به برجام، خطر جنگ، تحریمهای فلجکننده و قرار گرفتن ایران ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد، به محور گفتمان سیاست خارجی دولت روحانی تبدیل شد. خطر جنگ چنان برجسته شد که گویی تنها راه نجات ایران، توافق با آمریکا بود.
در همین چارچوب، محمدجواد ظریف در شهریور ۱۳۹۳، در مصاحبه با رادیوی ملی آمریکا (NPR)، صراحتاً حصول توافق را بسیار بهتر از عدم توافق دانست؛ موضعی که رسانهها با تیتر «هر نوع توافق بهتر از عدم توافق است» منتشر کردند.
این رویکرد وزیر خارجه دولت روحانی به آمریکا پیام داد که ایران از شکست مذاکرات بیش از پذیرش محدودیتها هراس دارد و طبیعتاً وقتی طرف امریکایی احساس کرد ایران به هر قیمت خواهان توافق است، انگیزه کمتری برای ارائه امتیازات متوازن داشت.
به همین دلیل برجام ظرفیتهای هستهای ایران را محدود کرد، اما خروج آمریکا در سال ۱۳۹۷ نشان داد که تعهدات طرف مقابل از ضمانت اجرایی کافی برخوردار نبود.
از انتقام سخت تا صبر راهبردی
مسئله فقط عقبنشینی دیپلماتیک نبود. آمریکا در دیماه ۱۳۹۸ سردار قاسم سلیمانی را ترور کرد؛ یکسال بعد دکتر محسن فخریزاده در آذر ۱۳۹۹ در عملیاتی تروریستی توسطاسرائیل به شهادت رسید و اسرائیل بارها مواضع مرتبط با ایران در سوریه را هدف قرار داد.
ایران در پاسخ به ترور سردار سلیمانی، پایگاه عینالاسد را موشکباران کرد و در مقاطع دیگر نیز واکنشهایی نشان داد؛ اما استمرار حملات این پرسش را مطرح کرد که آیا پاسخها توانسته بودند اعتبار بازدارندگی را احیا کنند؟
در آن سالها، از «انتقام سخت» و «صبر راهبردی» بسیار سخن گفته شد؛ اما این احتمال وجود داشت که آمریکا و اسرائیل، خویشتنداری ایران را نشانه محدودیت اراده تهران برای رویارویی مستقیم تفسیر کنند.
در منطق بازدارندگی، تهدیدی که دشمن اجرای آن را باور نکند، قدرت بازدارندگی محدودی دارد.
از برجام تا جنگ چهلروزه
برجام و صبر راهبردی را میتوان دو عرصه متفاوت در یک مسئله مشترک دانست: غلبه نگرانی از جنگ بر ضرورت حفظ اعتبار بازدارندگی.
بر اساس این مدل، آمریکا و اسرائیل با مشاهده محدودیتهای برجام و واکنشهای ایران به ترورها و حملات، بهتدریج هزینه رویارویی مستقیم با ایران را هزینهای پایین برآورد کردند و جنگ چهلروزه را میتوان در چارچوب این مدل تحلیل کرد،
مسئله فقدان قدرت دفاعی ایران نبود؛ مسئله این بود که دشمن تا چه اندازه اراده ایران برای استفاده مؤثر از قدرت را باور داشت.
نتیجهگیری
درس این تجربه، نفی مذاکره نیست؛ بلکه نقد تبدیل ترس از جنگ به مبنای سیاست خارجی است.
پارادوکس صلحطلبی افراطی در یک گزاره خلاصه میشود: کشوری که برای جلوگیری از جنگ محدود، پیوسته اعتبار بازدارندگی خود را فرسوده میکند، ممکن است سرانجام هزینه جنگی بسیار بزرگتر را بپردازد.
صلح پایدار نه با نمایش ترس از جنگ، بلکه با قدرت بازدارنده، اراده دفاع و دیپلماسی متکی بر قدرت تحقق مییابد.



