
جامعه با سکوت از هم میپاشد
شوشان – دکتر عاشور حسن زاده :
یک جامعه ممکن است دانشگاههای معتبر، رسانههای فراوان، دستگاه اداری گسترده و نهادهای تخصصی قدرتمند داشته باشد، اما همچنان از فهمیدن یکدیگر ناتوان بماند. اقتصاد زبان سود و زیان را به کار میگیرد، سیاست زبان قدرت و اداره را، علم زبان تخصص را و هنر زبان تجربه و احساس را. هر حوزه در قلمرو خود پیش میرود، اما میان این قلمروها چه اتفاقی میافتد؟ آیا هنوز میتوان از جامعهای سخن گفت که اعضای آن با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند، یا فقط مجموعهای از جزیرههای تخصصی داریم که هرکدام به زبان خود سخن میگویند؟پروژۀ فکری یورگن هابرماس از دل همین نگرانی شکل میگیرد. او برخلاف بدبینی ریشهدار برخی متفکران مکتب فرانکفورت، به امکان عقلانیت و رهایی در جهان مدرن باور دارد؛ البته نه عقلانیتی که بخواهد دیگران را تابع یک حقیقت ازپیشتعیینشده کند، بلکه عقلانیتی که در گفتوگو و ارتباط میان انسانها تحقق مییابد.
در نظریۀ کنش ارتباطی، گفتوگو صرفاً ردوبدلکردن جملهها نیست. وقتی دو نفر با یکدیگر سخن میگویند، معمولاً فرض میکنند که سخنشان قابلفهم است، ادعایشان میتواند صادق یا موجه باشد و خودشان نیز آمادگی دارند در برابر پرسش و نقد پاسخگو باشند. ارتباط انسانی بر چنین انتظارهای مشترکی استوار است. هابرماس این امکان را سرچشمۀ عقلانیت ارتباطی میداند: توانایی رسیدن به تفاهم از راه استدلال، نه تحمیل اراده.مفهوم «جهانزیست» در اندیشۀ او به همان زمینۀ مشترک زندگی روزمره اشاره دارد؛ شبکهای از زبان، فرهنگ، ارزشها و تجربههایی که ارتباط را ممکن میکنند. این جهان مشترک به معنای یکسانبودن انسانها نیست. تفاوت دیدگاهها و تجربهها مانع گفتوگو نیست؛ برعکس، گفتوگو زمانی معنا پیدا میکند که دیگری چیزی متفاوت برای گفتن داشته باشد.
نگرانی هابرماس متوجه مدرنیتهای است که دستاوردهایش را به تخصصگرایی محدود کرده است. روشنگری دانش را به حوزههای مستقلی چون علم، اخلاق و هنر تقسیم کرد تا هرکدام بتوانند مطابق معیارهای درونی خود رشد کنند. اما این استقلال، بهتدریج به جدایی انجامید: دانش تخصصی از زندگی روزمره فاصله گرفت، هنر در قلمرو حرفهای خود محصور شد و عقلانیت اداری و اقتصادی گاه به جای خدمت به انسانها، بر زندگی آنان مسلط شد.از این منظر، دفاع هابرماس از مدرنیته دفاع بیقیدوشرط از وضع موجود نیست. او مدرنیته را پروژهای ناتمام میداند؛ پروژهای که باید دستاوردهای عقلانی خود را حفظ کند، اما جدایی و ازخودبیگانگی حاصل از تخصصگرایی را نیز به نقد بکشد. هنر مدرن و تجربه زیباییشناختی میتوانند در این مسیر نقشی پیونددهنده داشته باشند؛ زیرا ما را با شیوههای متفاوت دیدن و تجربهکردن روبهرو میکنند و امکان عبور از مرزهای عادتشده را فراهم میآورند.
اهمیت این اندیشه برای زندگی اجتماعی روشن است: جامعهای که در آن کسی حاضر به شنیدن دیگری نیست، حتی اگر همه سخن بگویند، گرفتار خاموشی ارتباطی است. گفتوگو زمانی آغاز میشود که هیچکس خود را مالک انحصاری حقیقت نداند و هیچکس نیز از حق پرسیدن و نقدکردن محروم نباشد. عقلانیت، در این معنا، نه امتیاز صاحبان قدرت و تخصص، بلکه امکانی است که باید میان انسانها برقرار بماند.



