
مردی که عمرش را پای حروف و کلمات گذاشت
شوشان – منوچهر برون :
به اتفاق استاد محمد شریفی، دیداری داشتیم با استاد عبدالکریم پرتو؛ از چهرههای شاخص و پیشکسوت چاپ و نشر خوزستان و مدیر چاپخانه امیرکبیر اهواز؛ چاپخانهای در جوار مسجد ارشاد که سالهاست برای اهالی فرهنگ، ادب و رسانه، فراتر از یک محل چاپ و نشر، به پاتوقی صمیمی برای دیدار و گفتوگو تبدیل شده است.
استاد پرتو، خود اهل قلم و ادبیات است. در این دیدار از خاطرات سالهای دور گفت؛ از دشواریهای چاپ و نشر، از فراز و نشیبهای این حرفه، از کتابهایی که نوشته و از روزگاری که چاپ کتاب، صبر و حوصلهای وصفناشدنی میطلبید. نشستن پای صحبتهای مردی که بیش از نیمقرن با حروف، کاغذ، مرکب و کتاب زندگی کرده، فرصتی ارزشمند برای مرور بخشی از تاریخ چاپ و نشر اهواز بود.
استاد عبدالکریم پرتو در ۱۶ آذر ۱۳۱۳ در دزفول متولد شد و پس از مهاجرت خانواده به اهواز، در سال ۱۳۲۷، زمانی که تنها چهارده سال داشت، فعالیت خود را در چاپخانهای به نام «صافی» آغاز کرد. با دستمزدی روزانه پنج ریال، وارد دنیایی شد که بعدها تمام زندگی حرفهای او را شکل داد. از همان سالها، در کنار آموختن فن حروفچینی، به مطالعه زبان و ادبیات فارسی، تاریخ و مسائل سیاسی و اجتماعی علاقهمند شد. علاقهای که بهتدریج از یک کنجکاوی نوجوانانه به مسیری جدی در تحقیق و نویسندگی تبدیل شد.
ثمره سالها مطالعه، یادداشتبرداری و جستوجو در منابع مختلف، مجموعه ارزشمند «قدح دُرد» است؛ اثری که در پنج جلد، دریچهای به دنیای حکایتها، روایتها، شعر و ادب، تاریخ، سیاست و نکتههای خواندنی گشوده است. پرتو در این مجموعه کوشیده است حاصل مطالعات و پژوهشهای خود را با زبانی ساده، موجز و قابل استفاده در اختیار مخاطبان قرار دهد.
«قدح دُرد» تنها مجموعهای از حکایتها و مطالب پراکنده نیست؛ حاصل سالها انس با کتاب و جستوجو در میان منابع و متون گوناگون است. نویسنده تلاش کرده با رعایت امانتداری در نقل مطالب و توجه به اعتبار منابع، عصارهای از دانستهها و تجربههای تاریخی و ادبی را گردآوری کند. این مجموعه در سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۶ توسط انتشارات پویای معین تهران در پنج جلد منتشر و تجدید چاپ شد و مورد توجه علاقهمندان کتاب قرار گرفت.
نامگذاری این مجموعه نیز برای خود حکایتی دارد. استاد پرتو در توضیح آن، «قدح دُرد» را چکیده و تهمانده شراب هستیبخش میداند؛ عصارهای از عشق و خرد که از دل تجربهها و آثار گذشتگان به دست آمده است. از سوی دیگر، دوستی دیرینه او با زندهیاد حبیبالله ریختهگر، شاعر نامآشنای خوزستانی با تخلص «مرجان»، و شعری که آن شاعر درباره قدح دُرد سروده بود، میتواند از زمینههای الهامبخش این نامگذاری باشد.
در این دیدار، دوستان از نکته دیگری نیز یاد کردند؛ اینکه شماری از اهالی فرهنگ و ادب، بهویژه دکتر محمد مالی، استاد امید حلالی و دیگر دوستان، بارها برای برگزاری یادوارهای در پاسداشت مقام استاد عبدالکریم پرتو تلاش کردهاند، اما ایشان با فروتنی و تواضع، این پیشنهادها را نپذیرفتهاند.
البته تواضع پیشکسوتان ارزشمند است، اما نباید موجب شود جامعه فرهنگی از وظیفه خود در شناخت و معرفی سرمایههای انسانی غافل بماند. گاهی آنقدر در برگزاری مراسم برای کسانی که دیگر در میان ما نیستند شتاب میکنیم که فراموش میکنیم هنوز چهرههایی زنده در کنارمان حضور دارند که میتوان از تجربه، دانش و خاطراتشان بهره برد.
چاپخانه امیرکبیر نیز بخشی از خاطره فرهنگی اهواز است؛ مکانی که در کنار فعالیت حرفهای خود، سالها میزبان شاعران، نویسندگان، روزنامهنگاران و دوستداران کتاب بوده است. چنین پاتوقهایی در شکلگیری ارتباط میان نسلهای فرهنگی نقش مهمی دارند و گاه ارزش آنها از بسیاری برنامههای رسمی فراتر میرود.
دیدار با استاد پرتو، یادآور این حقیقت بود که تاریخ فرهنگ و ادبیات یک شهر را تنها در کتابهای منتشرشده و آرشیو روزنامهها نمیتوان جستوجو کرد؛ بخشی از این تاریخ در حافظه و تجربه انسانهایی زنده است که سالها در متن حوادث فرهنگی حضور داشتهاند. باید فرصت را غنیمت شمرد، پای صحبتشان نشست، خاطراتشان را ثبت کرد و آثارشان را به نسل جوان شناساند.
استاد عبدالکریم پرتو از نسلی است که با دستهای آغشته به مرکب، حروف را کنار هم میچید تا اندیشه بر صفحه کاغذ بنشیند. او نیمقرن از عمر خود را در دنیای چاپ و نشر گذرانده و در کنار آن، با مطالعه و پژوهش، گنجینهای به نام «قدح دُرد» را به دوستداران کتاب هدیه کرده است.شاید بهترین تجلیل از چنین انسانهایی، پیش از هر مراسم و عنوانی، دیدار با آنان، شنیدن روایت زندگیشان و ثبت تجربههایی باشد که با رفتنشان ممکن است برای همیشه از دست برود.
بعضیها کتاب چاپ میکنند و بعضیها خودشان بخشی از تاریخ کتاب و نشر میشوند؛ استاد عبدالکریم پرتو از آن مردانی است که عمرش را پای حروف گذاشت تا واژهها ماندگار شوند.



