
خوزستان؛ استانی با ظرفیتهای بزرگ صنعتی، اما بدون قطب داروسازی!
چرا ظرفیتهای علمی و اقتصادی خوزستان به تولید دارو تبدیل نشدهاند؟
شوشان ـ دکترعلیاصغر همتی
استاد فارماکولوژی دانشکده داروسازی اهواز
دارو یکی از معدود کالاهایی است که تأمین آن را نمیتوان به شرایط عادی اقتصادی محدود کرد. در زمان جنگ، تحریم، بحرانهای اقتصادی و حتی اختلال در تجارت جهانی، که مثال ملموس آنرا در شرایط کنونی جنک آمریکا علیه ایران مشاهده می کنیم، دسترسی مردم به دارو باید بدون وقفه تضمین شود. از همین رو، صنعت داروسازی نه تنها یک فعالیت اقتصادی، بلکه بخشی از زیرساخت امنیت ملی و سلامت کشور است.
با چنین نگاهی، این پرسش جدی مطرح میشود که چرا استان خوزستان، با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده صنعتی، منابع طبیعی، سرمایه انسانی متخصص و سابقه قابل توجه آموزش داروسازی، هنوز نتوانسته است جایگاه مناسبی در صنعت داروسازی کشور به دست آورد؟
خوزستان استانی است که نام آن با نفت، گاز، پتروشیمی و فولاد گره خورده است. این صنایع بدون تردید از ارکان اقتصاد کشور هستند؛ اما آیا توسعه صنعتی یک استان باید صرفاً به چند صنعت بزرگ و سنتی محدود شود؟ آیا زمان آن نرسیده است که در کنار این صنایع، به توسعه صنایع دانشبنیان، بهویژه صنعت داروسازی، نیز توجه جدی شود؟
سرمایه علمی وجود دارد، اما چرا صنعت شکل نگرفته است؟
یکی از مهمترین مزیتهای خوزستان، برخورداری از دانشکده داروسازی با سابقهای نزدیک به پنج دهه است. این مجموعه علمی طی سالهای فعالیت خود، حدود دو هزار داروساز تربیت کرده و از ظرفیت استادان و متخصصان مجرب در حوزههای مختلف علوم دارویی برخوردار است. این دانشکده در سالهای جنک تحمیلی نقش به سزایی در جهت ساخت داروهای مورد نیاز جبهه های جنگ ایفا نموده است.
چنین پشتوانهای میتواند اساس شکلگیری یک صنعت دارویی پویا باشد. صنعت داروسازی به متخصصان فارماسیوتیکس، شیمی دارویی، فارماکولوژی، سمشناسی، کنترل کیفیت و سایر رشتههای مرتبط نیاز دارد و دانشگاه میتواند بخش مهمی از این نیاز علمی و تخصصی را تأمین کند.
با این حال، پرسش اساسی همچنان باقی است: چرا این سرمایه علمی نتوانسته است به ایجاد کارخانههای داروسازی، تولید مواد اولیه دارویی، شرکتهای دانشبنیان و مراکز تحقیق و توسعه صنعتی منجر شود؟
به نظر میرسد مشکل اصلی را باید در فاصله میان دانشگاه و صنعت، ضعف برنامهریزی راهبردی و نبود اراده مدیریتی کافی برای جذب سرمایهگذاری جستوجو کرد.
مدیریت صنعتی استان؛ تمرکز بر صنایع بزرگ و غفلت از صنایع دانشبنیان
یکی از دلایل مهم این وضعیت، تمرکز بخش عمده سیاستگذاری صنعتی استان بر صنایع نفت، پتروشیمی و فولاد است. این تمرکز اگرچه از نظر اقتصادی قابل درک است، اما توسعه متوازن استان را با محدودیت مواجه کرده است . اقتصاد پیشرفته صرفاً بر پایه استخراج منابع طبیعی و تولید مواد خام شکل نمیگیرد. آنچه به اقتصاد قدرت و پایداری میبخشد، توسعه زنجیرههای ارزش، فناوریهای پیشرفته و صنایع با ارزش افزوده بالاست.
صنعت داروسازی از جمله صنایعی است که میتواند چنین نقشی ایفا کند. این صنعت علاوه بر ایجاد اشتغال تخصصی، زمینه توسعه شرکتهای دانشبنیان، افزایش ارزش افزوده، تقویت صادرات و کاهش وابستگی کشور به واردات را فراهم میسازد.
متأسفانه تاکنون برنامه جامع و مشخصی برای بهرهگیری از ظرفیتهای دانشگاهی و صنعتی خوزستان در این زمینه به شکل مؤثر شکل نگرفته است.
سرمایهگذار را باید جذب کرد، نه اینکه از ادامه مسیر منصرف ساخت
یکی از مسائل نگرانکننده، تجربه برخی سرمایهگذارانی است که با هدف ایجاد واحدهای دارویی به استان مراجعه کردهاند، اما به دلایل مختلف از جمله بروکراسی اداری، تعدد مراجع تصمیمگیری، مشکلات زیرساختی و نبود حمایت مؤثر، از اجرای طرح خود منصرف شدهاند ودر دیگر استان ها و حتی در خارج از کشور سرمایه گذاری کرده اند.
این مسئله نیازمند بررسی جدی مسئولان استان است. سرمایهگذار برای ورود به یک صنعت تخصصی، علاوه بر سرمایه مالی، به اعتماد، ثبات مدیریتی، سرعت در صدور مجوزها و حمایت اجرایی نیاز دارد.در شرایطی که استانهای مختلف کشور برای جذب سرمایهگذار رقابت میکنند، خوزستان نباید اجازه دهد فرصتهای ارزشمند سرمایهگذاری به دلیل مشکلات قابل حل اداری از دست بروند.
در استان لرستان، تجربه شکلگیری و فعالیت واحدهای داروسازی در بروجرد ، ازنا و خرم آباد نشان داده است که حتی خارج از قطبهای سنتی صنعتی نیز میتوان با برنامهریزی و حمایت مدیریتی، ظرفیت تولید دارو ایجاد کرد. گزارشهای استانی از تولید صدها قلم فرآورده دارویی و برنامهریزی برای صادرات این محصولات حکایت دارد. این تجربه باید برای مدیران خوزستان یک پیام روشن داشته باشد: توسعه صنعت داروسازی امکانپذیر است، به شرط آنکه اراده و برنامه اجرایی وجود داشته باشد.
انتظار میرود استانداری و دستگاههای اقتصادی استان بهجای برخورد اداری و روزمره با طرحهای سرمایهگذاری، نقش تسهیلگر و حامی واقعی بخش خصوصی را بر عهده بگیرند.
خوزستان از مزیتهای منحصربهفردی برای توسعه صنعت داروسازی برخوردار است
نکته مهم این است که خوزستان برای توسعه صنعت داروسازی از نقطه صفر آغاز نمیکند. این استان مجموعهای از ظرفیتهای ارزشمند را در اختیار دارد:
نخست، وجود دانشکده داروسازی، مرکز رشد دارویی ، پارک علم و فناوری و سرمایه انسانی متخصص که میتواند پشتوانه علمی و فنی واحدهای تولیدی باشد
دوم، برخورداری از صنایع پتروشیمی، شیمیایی و الکلسازی که با سرمایهگذاری و فناوری مناسب میتوانند در تأمین برخی مواد و ترکیبات مورد نیاز زنجیره داروسازی نقش داشته باشند.
البته باید توجه داشت که تولید مواد اولیه دارویی مستلزم دستیابی به خلوص، استانداردهای دارویی و الزامات دقیق کنترل کیفیت است و هر محصول پتروشیمیایی الزاماً قابلیت مصرف دارویی ندارد. هم یک واحد کوچک (پایلوت) تولید مواد اولیه دارویی در پارک فناوری سلامت دانشگاه علوم پزشکی در حال راه اندازی است.
سوم، تنوع اقلیمی و ظرفیتهای گیاهان دارویی استان که میتواند زمینه توسعه صنایع استخراج مواد مؤثره، تولید عصارههای استاندارد و فرآوردههای دارویی گیاهی را فراهم کند.
چهارم، وجود شهرکهای صنعتی، زیرساختهای حملونقل، انرژی و ظرفیتهای اقتصادی و مالی برای حمایت از سرمایهگذاری.
پنجم، برخورداری از بازار مصرف قابل توجه در استان و مناطق همجوار و همچنین پتانسیل صادراتی به عراق و کشورهای همسایه که امکان بررسی اقتصادی تولید گروههای منتخب دارویی را فراهم میکند.
مجموع این عوامل نشان میدهد که خوزستان از ظرفیتهای اولیه لازم برای ورود جدی به صنعت داروسازی برخوردار است؛ آنچه کمبود آن احساس میشود، برنامهریزی منسجم و مدیریت هدفمند این ظرفیتهاست.
چه باید کرد؟
به نظر میرسد ادامه وضعیت موجود و انتظار برای ورود خود به خودی سرمایهگذاران، راهکار مناسبی نیست. توسعه این صنعت نیازمند تصمیمات مشخص و اقدامات اجرایی است.
نخست، استانداری خوزستان باید توسعه صنعت داروسازی را بهعنوان یکی از اولویتهای راهبردی برنامه توسعه صنعتی استان تعریف کند.
دوم، ستادی با حضور نمایندگان استانداری، دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز، دانشکده داروسازی، سازمان صنعت، معدن و تجارت، شرکت شهرکهای صنعتی، سازمان غذا و دارو و بخش خصوصی تشکیل شود تا مسئولیت تدوین و اجرای برنامه توسعه این صنعت را بر عهده گیرد.
سوم، لازم است امکان ایجاد یک شهرک یا خوشه تخصصی صنایع دارویی در یکی از مناطق صنعتی مناسب استان بررسی شود؛ مجموعهای که بتواند کارخانههای تولید دارو، مواد اولیه، عصارههای گیاهی، بستهبندی دارویی و آزمایشگاههای تخصصی را در کنار یکدیگر مستقر کند.
چهارم، باید از ظرفیت استادان و پژوهشگران دانشگاههای استان و دانشکده داروسازی برای ایجاد مراکز مشترک تحقیق و توسعه و انتقال فناوری به صنعت استفاده شود.
پنجم، یک پنجره واحد برای جذب و حمایت از سرمایهگذاران ایجاد شود تا مشکلات اداری و مجوزهای متعدد، مانع اجرای طرحهای صنعتی نشوند.
ششم، نهادهای مالی، بانکها و شرکتهای سرمایهگذاری استان باید بخشی از ظرفیت تأمین مالی خود را به صنایع دانشبنیان و دارویی اختصاص دهند.
فرصت امروز را نباید به فردا موکول کرد
توسعه صنعت داروسازی خوزستان نباید به معنای ساخت چند کارخانه محدود تلقی شود. هدف باید ایجاد یک زنجیره صنعتی متشکل از تولید مواد اولیه، ساخت دارو، توسعه فرآوردههای گیاهی، کنترل کیفیت، تحقیق و توسعه و تجاریسازی فناوری باشد.
چنین رویکردی میتواند بهتدریج خوزستان را به یکی از قطبهای دارویی کشور تبدیل کند و فرصتهای شغلی مناسبی برای دانشآموختگان دانشگاهی در رشته های مختلف فراهم آورد.
در نهایت، خطاب به مسئولان ارشد استان، استاندار خوزستان، مدیران اقتصادی و نمایندگان مردم در مجلس باید گفت: خوزستان تنها استان نفت و پتروشیمی نیست. این استان از سرمایه علمی، دانشگاهی و انسانی ارزشمندی برخوردار است که نباید بدون استفاده باقی بماند.
شایسته نیست استانی که دهها سال برای تربیت متخصصان داروسازی و تخصص های وابسته سرمایهگذاری کرده، از ظرفیت دانشگاهی خود برای توسعه یک صنعت راهبردی بهره کافی نبرد.
خوزستان باید از مرحله تولید و عرضه مواد خام عبور کند و سهمی در تولید محصولات پیشرفته و دانشبنیان کشور داشته باشد. صنعت داروسازی میتواند یکی از مهمترین مسیرهای تحقق این هدف باشد.
امروز زمان آن رسیده است که مدیران استان از خود بپرسند: آیا خوزستان میخواهد همچنان صرفاً قطب نفت، گاز و فولاد باقی بماند یا آمادگی دارد در کنار این صنایع، به قطب علمی و صنعتی داروسازی کشور نیز تبدیل شود؟
پاسخ به این پرسش، در تصمیمات و عملکرد مدیران امروز استان رقم خواهد خورد.



