
معاهده فینکنشتاین؛ درسهای تاریخی برای سیاست خارجی ایران، در آستانه رویداد مشترک چین، روسیه و آمریکا
شوشان – سید عماد علوی :
در سال ۱۸۰۷، ایران قاجاری که درگیر جنگ با روسیه بود، برای تغییر موازنه قدرت و مقابله با توسعهطلبی روسها به فرانسه ناپلئون روی آورد.
براین اساس معاهده فینکنشتاین با این محاسبات بین دوکشور منعقد شد:
۱. فرانسه از ایران در برابر روسیه حمایت کند.
۲. فرانسه برای نوسازی و تقویت ارتش ایران کمک نظامی و فنی فراهم کند.
۳. ایران روابط خود را با بریتانیا قطع کند و در صورت لزوم علیه آن اقدام کند.
۴. دو کشور در برابر دشمنان مشترک همکاری کنند.
اما فقط دو ماه بعد، ناپلئون با تزار روسیه در تیلسیت توافق کرد و عملاً تعهدات خود به ایران را کنار گذاشت. این تجربه نشان داد که منافع قدرتهای بزرگ بر دوستیها و تعهدات سیاسی مقدم است.
اما هفت درس مهم این تجربه برای ایران:
۱. منافع ملی کشورها بر دوستیهای سیاسی مقدم است.
۲. نباید سرنوشت کشور را به تصمیم و اراده یک قدرت خارجی گره زد.
۳. تعهدات متقابل در توافقهای بینالمللی باید متوازن و دارای ضمانت اجرایی باشند.
۴. دیپلماسی بدون قدرت اقتصادی، نظامی و فناوری پشتوانه کافی ندارد.
۵. نباید تمام تخممرغهای سیاست خارجی را در سبد یک قدرت گذاشت.
۶. شناخت اهداف ژئوپلیتیکی و منافع پنهان طرف یا طرفهای مقابل و متقابل ضروری است.
۷. سیاست خارجی باید مبتنی بر راهبرد ملی، نهادهای پایدار و مزیتهای نسبی واقعی کشور باشد، نه پیشفرضهای موهوم و یا وعده و وعید دولتهای خارجی.
البته برغم ضرورت عبرتآموزی نباید از تجربه تاریخی و تلخ فینکنشتاین برداشت افراطی کرد و نتیجه گرفت که اتحاد با قدرتهای بزرگ اشتباه است. اصل اتحاد و همکاری با قدرتها میتواند ضروری و مفید باشد؛ مسئله، وابستگی راهبردی، نبود تضمینهای معتبر و سپردن سرنوشت کشور به اراده دیگران است.
فینکنشتاین فقط داستان بدعهدی ناپلئون نیست؛ داستان کشوری است که برای حل یک مشکل امنیتی بزرگ، به حمایت قدرتی خارجی امید بست، اما نتوانست قدرت ملی و استقلال راهبردی و ملی خود را به اندازه کافی تقویت کند.
درس وعبرت بزرگ برای ایران این است که دیپلماسی قدرتمند، دیپلماسی کشوری است که هم قدرت مذاکره دارد، هم قدرت مقاومت و هم توانایی ادامه مسیر متکی به اتحاد، پشتیبانی و ارادهٔ مردمانش در صورت تغییر رفتار متحدان خارجی.
مخلص کلام اینکه:
با قدرتهای بزرگ همکاری و اتحاد کن، اما سرنوشت کشور را به هیچکدام از آنها نسپار!



