روزی که صدق، صدا می‌شود؛ هنگامی که خدا راضی است و بنده آرام

شوشان ـ  لفته منصوری :

در تلاوت آیه ۱۱۹ سوره مبارکه مائده با صدای پرطنین و ملکوتی شیخ شحات محمد انور، شنونده با صرفِ یک اجرای صوتی مواجه نیست؛ بلکه وارد میدانی می‌شود که در آن، تفسیر قرآن، معناشناسی صدق و منطق موسیقایی مقام نهاوند به وحدتی کم‌نظیر می‌رسند. این تلاوت، نمونه‌ای روشن از آن است که چگونه «صوت»، می‌تواند حامل «حقیقت» باشد.
آیه با این اعلان الهی آغاز می‌شود:
«قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ»
اعلانی که نه خطاب به احساس، بلکه خطاب به سرنوشت انسان است. به تصریح علامه طباطبایی در المیزان، مراد از «صدق صادقین»، صداقت آنان در دنیاست؛ چراکه آخرت، جای تکلیف نیست، بلکه صحنه حساب و پاداش است. بنابراین، آنچه در قیامت نافع واقع می‌شود، سرمایه‌ای است که در دنیا اندوخته شده است: زیست صادقانه.
در این‌جاست که تحلیل دکتر مهدی دغاغله، قرآن‌پژوه معاصر، افق تازه‌ای می‌گشاید. او با دقتی موسیقی‌شناسانه و در عین حال تفسیری، به انتخاب و کارکرد مقام نهاوند در این تلاوت اشاره می‌کند. نهاوند، مقامی است که ذاتاً میان حزن متفکرانه و اطمینان درونی در نوسان است؛ نه یأس‌آلود است و نه سرمست، بلکه مقامی است برای تأمل اخلاقی و داوری نهایی. همین ویژگی، آن را به مناسب‌ترین بستر صوتی برای آیه‌ای بدل می‌کند که از «سود صدق» و «فرجام راستگویان» سخن می‌گوید.
شیخ شحات، به‌درستی از درجه پنجم مقام نهاوند آغاز می‌کند؛ جایگاهی که در منطق مقامی، نوعی فاصله‌گذاری آگاهانه ایجاد می‌کند. این آغاز، با منطوق آیه هم‌خوان است: گویی صدای قاری، شنونده را از زیست روزمره جدا می‌سازد و به افق قیامت می‌برد؛ همان روزی که خداوند درباره آن می‌فرماید: «هذا یوم…». سیر نزولی نهاوند در عبارت «یَنفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ» کاملاً منطبق با تفسیر علامه است؛ نزولی که یادآور این حقیقت است که صدق، امری نمایشی و دفعی نیست، بلکه حاصل فرود آمدن انسان از خودخواهی‌ها و خلوص یافتن نیت‌ها در طول زندگی دنیاست.
با ورود به فراز پاداش:
«لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ»
نغمه نهاوند حالتی تصویری‌تر و نرم‌تر می‌یابد. به تعبیر دکتر دغاغله، در این بخش، مقام نهاوند از «داوری» به «وعده» منتقل می‌شود؛ همان انتقالی که در منطق آیه نیز رخ می‌دهد: از بیان معیار (صدق) به بیان نتیجه (جنات). شنونده، نه صرفاً وعده بهشت را می‌شنود، بلکه آن را در حرکت نغمه‌ها احساس می‌کند؛ گویی جریان نهرها در امتداد صوت بازآفرینی می‌شود.
اوج تلاوت در «خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا» و قفله دقیق لحن، تجسم صوتی همان «جاودانگی» است که علامه طباطبایی آن را نتیجه طبیعی صداقت دنیوی می‌داند. اینجا، نهاوند به نقطه اطمینان می‌رسد؛ نه اوج هیجانی، بلکه اوج آرامش.
و سرانجام، در فراز محوری آیه:
«رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ»
همان‌گونه که علامه تصریح می‌کند، رضایت الهی در این آیه، تنها متوجه «صدق» نیست، بلکه متوجه خود صادقین است؛ زیرا آنان به مقام عبودیت رسیده‌اند و غرض از خلقت را محقق ساخته‌اند. شیخ شحات، این معنا را با لحنی بی‌تکلف، مطمئن و خاضع ادا می‌کند؛ لحنی که نشان می‌دهد بنده، دیگر خود را نمی‌بیند و همین، منشأ رضایت متقابل است.
در این نقطه، آنچه دکتر مهدی دغاغله از آن به‌عنوان تطبیق موسیقایی ـ تفسیری یاد می‌کند، به‌تمامی محقق می‌شود:
مقام نهاوند، زبان صدق می‌شود؛
و تلاوت، تجربه‌ای از قرب.
شنونده، پس از پایان آیه، احساس می‌کند نه فقط آیه‌ای را شنیده، بلکه لحظه‌ای در افق صادقین ایستاده است؛ جایی که خشنودی خدا و آرامش بنده، به هم می‌رسند.
ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ