بازنگری راهبردی؛ زمینه‌های تحول منطقه آزاد اروند در نقشه تجارت جهانی

شوشان - غلامعباس دیناروند :

منطقه آزاد اروند با آن دسترسی استثنایی به آب‌های بین‌المللی و همجواری با عراق در قلب استان صنعتی خوزستان هرگز به قولِ تبدیل شدن به یک قطب تجاری جهانی عمل نکرد! این منطقه علیرغم پتانسیل‌های ذاتی خود کاملاً در گرداب رقابت عقب مانده و نتوانسته از حالت یک پایانه مرزی ساده فراتر رود. *نقاط قوتی چون موقعیت استراتژیک جغرافیایی، پشتوانه اقتصادی منطقه و امکان ایجاد کریدورهای چندوجهی، زیر سایه نقاط ضعف ساختاری مدفون شده‌اند.*

ضعف مهلک این منطقه در ایجاد یک سامانه یکپارچه لجستیک پیشرفته آن را به یک گره کور در شبکه حمل و نقل جهانی تبدیل کرده است. در حالی که مناطق موفق رقیب بر اتصال روان جاده، ریل و دریا با استانداردهای روز و مدیریت هوشمند زنجیره تأمین تمرکز دارند، اروند فاقد سامانه‌های یکپارچه رهگیری لحظه‌ای کالا، مدیریت انبار مدرن و تسهیلات کارآمد ترانزیت است. عمق ناکافی بندر برای کشتی‌های غول‌پیکر امروزی و نبود امکانات تخصصی مانند سردخانه‌ها و باراندازهای ویژه، جریان روان کالا را با اختلال مواجه می‌کند. این کمبودها، هزینه‌های معامله را برای سرمایه‌گذاران جهانی به حدی افزایش می‌دهد که مزیت مکانی آن را کاملاً بی‌اثر ساخته است.

از سوی دیگر، منطقه آزاد اروند در دام یک ناکارآمدی نهادی عمیق گرفتار آمده است. نبود ثبات و شفافیت در قوانین، وجود نهادهای نظارتی موازی و بوروکراسی فسادخیز، حقوق مالکیت سرمایه‌گذاران خارجی را تضعیف کرده و ریسک سرمایه‌گذاری را تا سطح غیرقابل قبولی بالا می‌برد. مناطق آزاد موفق در جهان از حکمرانی ویژه با قوانین مستقل و ساز و کارهای داوری بین‌المللی برخوردارند که امنیت قراردادها را تضمین می‌کند. اما اروند همچنان تابع نوسانات سیاست‌های کلی و محدودیت‌های گسترده کشوری است. در این شرایط، تحریم‌های خارجی تنها بخشی از مشکل است؛ ناتوانی در ایجاد یک محیط تجاری باورپذیر و ارائه مشوق‌های حساب‌شده برای صنایع پیشرفته یا خدمات مالی سبب شده جذب سرمایه محدود به فعالیت‌های بازرگانی ساده و سوداگری‌های کوتاه‌مدت باقی بماند.
همچنین *ضعف در برندسازی بین‌المللی، عدم تنوع در جذب سرمایه‌گذاری و وابستگی بیمارگونه به بازار پرنوسان عراق، نباید از قلم بیفتد.* در حالی که فرصت‌های تاریخی مانند بازسازی عراق و سوریه یا نقش‌آفرینی در کریدورهای ترانزیتی شمال-جنوب در برابر چشمان مسئولین می‌درخشد، تهدیدهایی چون رقابت شدید با مناطق آزاد موفق‌تر داخلی، تحریم‌های کمرشکن بین‌المللی، بی‌ثباتی قوانین و چالش‌های امنیتی منطقه، هر گونه حرکت به جلو را خنثی کرده‌اند.

*واقعیت تلخ این است که اروند عمدتاً به یک فروشنده دوره‌گرد کالاهای داخلی به همسایه‌ای به نام عراق تبدیل شده و هرگز نتوانسته به یک پلتفرم بین‌المللی با حضور شرکت‌های بزرگ جهانی و زنجیره تأمین فراگیر ارتقا یابد.* برای خروج از این بن‌بست، پیشنهاداتی مانند تدوین برند استراتژی مشخص، ارتقای زیرساخت‌ها با مشارکت بخش خصوصی، ساده‌سازی فرآیندها، تنوع‌بخشی به بازارها و تمرکز بر صنایع خاص مطرح می‌شود.

اما سؤال کلیدی اینجاست : آیا بدون عزم ملی برای رفع موانع کلانی چون تحریم‌ها و فضای ناسالم کسب‌وکار، و بدون مدیریتی هوشمند و واقعاً بین‌المللی‌نگر، سرنوشت این پیشنهادات نیز جز انبوهی از گزارش‌های خاک‌خورده و پروژه‌های نیمه‌کاره خواهد بود؟ *به نظر می‌رسد منطقه آزاد اروند، نمونه‌ای تاسف‌بار از ناتوانی در تبدیل آرزو به واقعیت و غفلت از یک فرصت طلایی ملی است.*