خاورمیانه

مقداد توانانیا  :

سرگذشت منطقه ما, خاورمیانه , در همه ی زمان ها بدین صورت بوده که تاریخ در این نقطه دائم در حال تکرار است و در هر دور فلکی , شاهد بازگشت بخشی از حوادث گذشته هستیم , روزی به صورت "تراژدی" و روزی دیگر به اشکال "کمدی"  .

ساکنان این اقلیم پرتلاطم که یک سوی آن را مدیترانه فرا گرفته و سوی دیگرش را خلیج فارس , اکنون شاهد "بازتولید" هر دو چهره "کمیک و تراژیک" تاریخ هستند .

بخش تراژیک خاورمیانه همان است که امروز به صورت سلسله حوادثی نظیر , جنگ آمریکا 2 بار به کشور متمدن ایران در یک سال  , جنگ قومی و فرقه ای , تضاد سنت گراها و نوگریان , مذهبیون و سکولارها , محافظه کاران و بنیادگراها و بالاخره نظامیان و سیاسیون از مصر تا سوریه می بینیم .

هنوز بعد از سال ها , حکایت مستشرقین اروپایی از وضع و حال ساکنان خاورمیانه شنیدنی است که , ملت هایی در این نقطه جهان , بر دریایی از ثروت و انرژی زیست می کنند که بهره آنها از این ثروت بیکران , جز جنگ و کشمکش و تجاوز استعمارگران و ابرقدرت ها نیست . دل های این مردمان مملو از عشق و تعصب به سه میراث دینی شان است . هر سه دین حنیف آنها ماموریت شان , ساختن جهان عادلانه و امن بود اما مع الاسف اکنون پیکر صلح و عدالت در این اقلیم زخمی است و این زادگاه پیامبران صلح و مهربانی , کانون خصومت و دسیسه گشته است .

 به راستی خاورمیانه ایی ها هنوز میان "گذشته پر غرور" و "آینده پر ابهام" بلاتکلیف و حیران مانده اند .  وضعیت امروز سرزمین های مصر , سوریه و عراق روایتی از این سردگمی است .  این سه اقلیم خاستگاه 3 تمدن بزرگ از کرانه نیل تا بین النهرین (دجله و فرات) بوده اند. آنها در عین حال طی یک سده اخیر , پایه گذار بزرگ ترین جنبش های آزادی خواهی و استقلال طلبی شدند . اما شگفتا که هنوز مساله اصلی آنها , مدنیت و مردمسالاری است و همچنان خبر می رسد که دور باطل "آزادی به هرج و مرج" و "آنارشیسم به استبداد" گریبان این ملت ها را رها نمی کند .

اگر خوب به تاریخ خاورمیانه دقت کنیم روشن خواهد شد که "پرده دیگر تراژدی تاریخ در خاورمیانه , مداخلات خارجی" است که هنوز و همچنان در حال تکرار است . ظاهر ماجرا این است که چنگ اندازی بازیگران جهانی بر سرنوشت این ملت ها ابعادی تازه یافته است و تکنیک ها و ابزارهای سلطه طرف های خارجی تغییر کرده اما اهداف و مطالبات همان است که نیم قرن پیش در عصر تاخت و تاز انگلیسی ها و اروپایی ها در مصر , عراق و سوریه دیده شده است .

قدرت های امپراتوری که زمانی سوار بر کشتی های قاره پیمای خویش این کانون هیدروکربن (منابع انرژی) جهان را در می نوردند , اکنون با تکیه بر موج قدرت های سایبری و رسانه ای پیش می تازند .

هنوز خاورمیانه در نگاه بازیگران جهانی چون گنج گرانی است که در سرزمینی باتلاقی نهفته است . نه سودای گنج آنها را رها می کند , نه این بازیگران حاضرند خطرات فرو رفتن در این گرداب را به جان بخرند . حاصل آن که امروز مساله مشترک آمریکا , اروپا و روسیه و چین این شده که در قصه انقلاب های عربی چگونه راه دستیابی به خوان ثروت خاورمیانه را برای آینده هموار و مطمئن سازند .

بنابراین هر چه می گذرد , پیام های تازه از تاریخ رازگونه خاورمیانه پیش روی ما آشکار می گردد . ناظران جهانی به خطای دید و تحلیل خویش اقرار می کنند و دولتمردان از پیچیده بودن معادلات و مناسبات گروه ها و رهبران و پادشاهان این منطقه مرتب می نالند .

در این میان یک چیز برای همگان مسجل شده که , خاورمیانه قطعه ای متفاوت در جغرافیای سیاسی جهان است .

قصد دارم در یادداشت های منظم از این منظر در زوایای تاریخ خاورمیانه غور نمایم با این دغدغه که فقط از رهگذر درک و فهم و اندیشه سوابق و ریشه های تاریخی ملت ها و دولت ها است که می توان به دنیای تازه سیاست و فرهنگ خاورمیانه ای ها راه یافت . بر این باور و گمان هستم که هنوز بسیاری از فاجعه ها و فرصت سوزی ها در عملکرد بازیگران سیاسی داخل و خارج خاورمیانه , ریشه در جهل یا نادیده گرفتن حقیقت تاریخ این سرزمین دارد .

این یادداشت ها در پی یافتن پاسخی روشن برای این پرسش بنیادین دارد که چرا در زمانه وداع مغرب زمین با پدیده نهضت و انقلاب , یکباره در کرانه نیل و مدیترانه شاهد رویش های انقلاب های نوین بودیم ؟ یا این سوال که چرا بعد از حدود چهار دهه از فروپاشی اردوگاه سوسیالیسم هنوز مکتب ملی گرایان , افراطی گری و چپ گرایی در بعضی جوامع عربی رونق و بازار دارد , ایران چگونه انسجام و قوام یافته و مسیر و راهبردهای تاریخی آن چگونه بوده است , کشورهای کوچک حوزه خلیج فارس توسعه نفتی و اقتصادی را چگونه سرلوحه قرار داده و نسبت به هم حالت رقابتی یافتند , بررسی می کنیم سرگذشت مصر که هنوز قلب تپنده تحولات خاورمیانه است با تامل در حوادث گذشته این سرزمین به روشنی می توان به راز و رمز مناسبات امروز گروه های موثر آن پی برد و عوامل ناسازگاری دو جریان نظامیان و سکولارها با اسلامگرایان را از هم بازشناخت و خاورمیانه مورد بحث من در این یادداشت ها بر محور و مدار مساله فلسطین به عنوان زخم دیرین بر پیکر خویش دارد خواهد بود .

خاورمیانه جدیدی که اکنون بر آن گام نهاده ایم دیگر صرفا یک شاهراه انرژی یا منبع هیدروکربن نیست بلکه به معنای واقعی مبداء شکل گیری جهان جدید است .