فلسفهٔ شورا در قرآن

شوشان ـ دکتر محمدجواد مرمضی :

 مقدمه  

یکی از اصول مهم ادارهٔ جامعه در اندیشهٔ اسلامی، اصل شورا است. قرآن کریم این اصل را در دو آیهٔ کلیدی بیان کرده است:  
آیهٔ سی و هشت سورهٔ شوری: «وَأَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ»  
و آیهٔ صد و پنجاه و نه سورهٔ آل‌عمران: «وَشاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ».

این دو آیه نظام تصمیم‌گیری جامعهٔ اسلامی را ترسیم می‌کنند. رهبر جامعه موظف است با مردم مشورت کند و مردم نیز باید فرهنگ مشارکت و تبادل نظر داشته باشند. این مقاله با بهره‌گیری از تفاسیر معتبر و نگاه اجتماعی به قرآن، فلسفهٔ شورا را بررسی می‌کند.

 معنای لغوی و قرآنی شورا  
«شورا» از ریشهٔ «شَوْر» به معنای بیرون کشیدن رأی، اندیشه و حقیقت یک موضوع است؛ همان‌گونه که عسل از کندو بیرون آورده می‌شود.  
در اصطلاح قرآنی، شورا یعنی بهره‌گیری از عقل و تجربهٔ جمعی برای تصمیم‌هایی که به سرنوشت مردم و جامعه مربوط است.

نگاه قرآن به شورا  
قرآن شورا را در کنار ارزش‌هایی چون نماز و انفاق قرار داده است:

«وَأَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ»

این نشان می‌دهد شورا یک توصیهٔ اخلاقی ساده نیست؛ بلکه:
- ساختار تصمیم‌گیری جامعهٔ مؤمن
- و یکی از اصول سلامت و پایداری اجتماعی است.

 فلسفهٔ فرمان «شاوِرْهُمْ فِی الأَمْر» به پیامبر  
با وجود عصمت و بهره‌مندی پیامبر اسلام از وحی، خداوند او را مأمور به مشورت می‌کند. مفسران حکمت‌های مهمی برای این فرمان ذکر کرده‌اند:

 تربیت مردم  
مشورت پیامبر نوعی آموزش عملی است تا مردم بدانند مشارکت اجتماعی وظیفهٔ آنان است.

 تکریم شخصیت مسلمانان  
وقتی پیامبر با مردم مشورت می‌کند، آنان احساس ارزش‌مندی و نقش‌آفرینی می‌کنند؛ این باعث اعتماد و همبستگی می‌شود.

 استفاده از عقل جمعی  
امور اجتماعی همیشه از طریق تجربه و اندیشهٔ مردم بهتر قابل اداره است.

 جلوگیری از استبداد  
با دستور الهی به مشورت، حتی رهبری چون پیامبر از تصمیم‌گیری فردی بازداشته شده است تا راه هرگونه خودکامگی برای دیگران بسته شود.

فلسفهٔ آیهٔ «وَأَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ»  
این آیه با لحنی توصیفی، یک قانون دائمی را بیان می‌کند:

ساختار ادارهٔ جامعهٔ مؤمن باید شورایی باشد.

جملهٔ «اَمرُهُم شُورى» یعنی اصل و قاعدهٔ دائمی تصمیم‌گیری، مشورت است؛ نه فقط در یک زمان یا یک رخداد.

این اصل همهٔ ابعاد اجتماعی را دربرمی‌گیرد:  
اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، مدیریتی و اجتماعی.

 دیدگاه مفسران بزرگ
  
 علامه طباطبایی  
شورا یک ضرورت عقلی و بخشی از نظام مدیریت اسلامی است. نه فقط اخلاقی، بلکه ساختاری و الزامی.

 فخر رازی  
مشورت نشانهٔ عقل، ایمان و بلوغ اجتماعی است. پیامبر مأمور به مشورت شد تا استبداد از میان برداشته شود.

 طبری  
شورا باعث وحدت و کاهش اختلاف در جامعه می‌شود.

 قرطبی  
شورا واجب شرعی است، زیرا خداوند به آن فرمان داده و پیامبر نیز بر آن عمل کرده است.

 ابن عاشور  
شورا از مقاصد بنیادین شریعت است و در شکل‌گیری تمدن اسلامی نقش اساسی دارد.

 آثار و برکات شورا  
- کاهش خطا و افزایش دقت تصمیم‌ها  
- تقویت وحدت اجتماعی  
- رشد عقلانی و فرهنگی مردم  
- جلوگیری از شکل‌گیری خودکامگی  
- بهره‌گیری از تجربه‌ها و دانش‌های گوناگون  

نتیجه‌گیری  
اصل شورا در قرآن، نظامی کامل برای ادارهٔ جامعه ارائه می‌دهد.  
با دو آیهٔ «شاوِرْهُمْ فِی الأَمْر» و «اَمْرُهُمْ شُورى بَیْنَهُمْ» این پیام روشن می‌شود:

- رهبر باید با مردم مشورت کند  
- مردم نیز باید فرهنگ مشارکت داشته باشند  
- و تصمیم‌ها به صورت جمعی گرفته شود  

هدف خداوند از این اصل، رشد جامعه، جلوگیری از استبداد، تقویت عقل جمعی و ایجاد جامعه‌ای عادلانه، بالغ و مسئولیت‌پذیر است.