تاب آوری دولت و ملت در پساجنگ

شوشان ـ مسلم سلیمانی :

 حقوق‌دان و فعال اجتماعی


در تاریخ معاصر کشورها، بحران‌های بزرگ ــ از جنگ و تحریم گرفته تا بلایای طبیعی و شوک‌های اقتصادی ــ همواره آزمونی برای ظرفیت حکمرانی و میزان انسجام اجتماعی بوده‌اند. تجربه جهانی نشان می‌دهد که پیامدهای چنین بحران‌هایی تنها به حوزه امنیتی محدود نمی‌شود، بلکه اقتصاد، بازار کار، سلامت روانی جامعه، ارتباطات بین‌المللی و حتی الگوی زندگی روزمره شهروندان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، مهم‌ترین مفهوم راهبردی برای عبور از بحران «تاب‌آوری ملی» است.
تاب‌آوری ملی به معنای توان یک جامعه برای تحمل شوک، سازگاری با شرایط جدید و بازگشت به وضعیت پایدار است. این توانایی نه صرفاً محصول سیاست‌های دولتی است و نه تنها به رفتارهای فردی مردم وابسته؛ بلکه نتیجه تعامل مؤثر میان دولت، جامعه مدنی، بخش خصوصی و شهروندان است.
نخستین گام در تقویت تاب‌آوری، مدیریت اقتصادی بحران است. تجربه کشورهایی که با شوک‌های بزرگ مواجه شده‌اند نشان می‌دهد که تأمین و مدیریت ذخایر کالاهای اساسی، ثبات‌بخشی به بازار ارز، جلوگیری از بی‌انضباطی مالی و حمایت هدفمند از زنجیره تأمین داخلی از مهم‌ترین ابزارهای کاهش فشار اقتصادی بر جامعه است. دولت‌ها در چنین شرایطی باید ضمن مدیریت دقیق منابع مالی، از سیاست‌هایی که موجب افزایش شدید تورم یا بی‌ثباتی بازار می‌شود پرهیز کنند.
در کنار مدیریت اقتصادی، شفافیت اطلاعاتی نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش اضطراب اجتماعی دارد. یکی از آسیب‌های رایج در شرایط بحران، گسترش شایعات و بی‌اعتمادی عمومی است. ارتباط صادقانه و منظم با افکار عمومی می‌تواند از شکل‌گیری رفتارهای هیجانی در بازارها، هجوم برای خرید کالاها و بی‌ثباتی اجتماعی جلوگیری کند. اعتماد عمومی در واقع یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های یک جامعه در زمان بحران است.
از منظر اجتماعی نیز تقویت شبکه‌های حمایتی اهمیت زیادی دارد. خانواده‌ها، نهادهای محلی، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های اجتماعی می‌توانند نقش مؤثری در کاهش فشارهای روانی و اقتصادی ایفا کنند. در بسیاری از کشورها، همبستگی اجتماعی و مشارکت محلی در دوره‌های بحران موجب شده است که جوامع با سرعت بیشتری به شرایط عادی بازگردند.
در سطح شهروندی نیز مدیریت عقلانی منابع خانوار اهمیت ویژه‌ای دارد. کاهش هزینه‌های غیرضروری، پرهیز از رفتارهای مصرفی هیجانی، تقویت مهارت‌های حرفه‌ای و افزایش انعطاف‌پذیری شغلی از جمله اقداماتی است که می‌تواند امنیت اقتصادی خانواده‌ها را در شرایط ناپایدار افزایش دهد. همچنین گسترش مهارت‌هایی مانند سواد رسانه‌ای، مدیریت بحران و کمک‌های اولیه می‌تواند جامعه را برای مواجهه با شرایط پیش‌بینی‌ناپذیر آماده‌تر سازد.
از سوی دیگر، اقتصادهای محلی در زمان بحران اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. حمایت از تولیدکنندگان و کسب‌وکارهای کوچک، تقویت زنجیره‌های توزیع منطقه‌ای و کاهش وابستگی شدید به منابع محدود می‌تواند به پایداری اقتصادی کمک کند. در این مسیر، همکاری میان دولت، بخش خصوصی و مصرف‌کنندگان نقشی کلیدی دارد.
در نهایت باید تأکید کرد که عبور از بحران‌های بزرگ تنها با اتکا به ابزارهای سخت اقتصادی یا مدیریتی ممکن نیست. عنصر تعیین‌کننده در بسیاری از کشورها، سرمایه اجتماعی و سطح اعتماد میان مردم و نهادهای رسمی بوده است. هرچه این سرمایه قوی‌تر باشد، توان جامعه برای تحمل فشارها و بازسازی خود نیز بیشتر خواهد بود.
بحران‌ها اگرچه هزینه‌های سنگینی به همراه دارند، اما در عین حال می‌توانند فرصتی برای بازنگری در ساختارهای اقتصادی، تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش آمادگی ملی در برابر آینده باشند. مسیر عبور از چنین شرایطی، نه در واکنش‌های مقطعی، بلکه در ایجاد یک نگاه بلندمدت به تاب‌آوری اقتصادی، اجتماعی و نهادی نهفته است.

در دانشگاهی در آلمان، محققان آزمایشی روی گاوها انجام دادند تا میزان دردی را که در طول ذبح اسلامی تجربه می‌کنند، تعیین کنند. آنها با استفاده از فرآیندی به نام EEG (الکتروانسفالوگرافی)، فعالیت الکتریکی مغز گاو را رصد کردند تا مشخص کنند که آیا گاو دردی را احساس می‌کند و اگر چنین است، شدت آن چقدر است.

نتیجه شگفت‌انگیز:
آنها گاو را گرفتند، آن را برای آزمایش آماده کردند و ذبحش کردند. در سه ثانیه اول ذبح، هیچ تغییری در فعالیت مغزش ایجاد نشد که نشان می‌داد هیچ دردی احساس نمی‌کند.

در سه ثانیه بعدی، مشاهده کردند که گاو به دلیل جریان خون شدید از محل ذبح و در نتیجه عدم خون‌رسانی به مغز، هوشیاری خود را از دست داد و کاملاً به خواب رفت. پس از شش ثانیه، نوار مغزی هیچ فعالیت مغزی را نشان نداد، به این معنی که گاو بدون هیچ دردی جان باخت. ستایش خداوند را به خاطر دینی که به حیوانات، حتی در حین ذبح، رحم می‌کند.