گذری بر تاریخ معاصر اهواز با «نخستین کارآفرینان اهواز»

دکتر عباس امام در گفت‌وگو با شوشان دربارۀ اهمیت پرداختن به تاریخچۀ تشکیل شهرها، عنوان‌کرد: عموماً، درمعرفی افراد تاثیرگذار در شکل‌گیری شهرها، رسم بر این است که تنی چند از نویسندگان، شاعران، روحانیون، شهدا، ورزشکاران، دانشمندان و... معرفی می‌شوند و کم‌تر به کارآفرینان و سرمایه ‍‌گذاران پرداخته می‌شود. این، درحالی است که بخش عمده‌ای از تاریخ شهرها توسط کارآفرینان (صاحبان شرکت‌ها، کارگاه‌ها، پاساژها و مراکز خرید، صاحبان سینماها، بازاریان، پیمانکاران محلی، شاغلین صنوف گوناگون) شکل می‌گیرد. اما، در تاریخ‌نگاری شهرها، متأسفانه این افراد و اشخاص مورد غفلت واقع می شوند.

وی ادامه داد: به این منظور، و با هدف معرفی کارآفرینان مؤثر در شکل‌گیری و رشد تاریخی شهر اهواز، کتاب «نخستین کارآفرینان اهواز» به ابتکار اینجانب و با همکاری آقایان محمدعلی هدایت، مجتبی گهستونی، و مهندس محمدحسن بازافکن نگاشته و سال گذشته به چاپ رسید. این کتاب، برای نخستین بار در کشور به معرفی کارآفرینان اثرگذار در توسعه و شکل‌دهی یک شهر(دراین مورد، اهواز) می‌پردازد. کتاب"نخستین کارآفرینان اهواز" در زمستان سال 1404 در 757 صفحه و از سوی "انتشارات رسانه مکتوب" اهواز به قیمت 800 هزار تومان انتشاریافت.

تاریخچۀ شکل‌گیری اهواز

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، دربارۀ تاریخ شهر اهواز و تقسیم آن به سه دوران باستانی، اسلامی، و معاصر، گفت: آثار و بقایای بخش باستانی اهواز درتپه‌های شرق اهواز فعلی(بوستان کوهساران کنونی) قراردارد. اما، دردورۀ اسلامی، از حدود قرن‌ 5 هجری، شهر اهواز از بین می‌رود و به مدت بیش از 8 قرن اثری فیزیکی از شهر اهواز در تاریخ برجا نمی‌ماند. در منابع تاریخی، دلایل متفاوتی برای این مسأله ذکر شده‌است؛ برخی، براین باورند که اهواز در این دورۀ به دلیل سیلاب رودخانه، جنگ‌های محلی یا ملی و یا بیماری‌های گسترده به صورت کامل از بین رفته است. اما آنچه مسلم است شهر اهواز، به مدت حدود 800 سال وجود خارجی نداشته و از بین رفته بوده است.

امام با اشاره به احیای شهر از حدود تاریخی دورۀ ناصرالدین شاه، ادامه‌داد: در آن دوره، یکی از طوایف یا خاندان‌های عرب به نام طایفۀ عامری‌/ نبهانی (که تاپیش از آن، در نزدیکی شادگان امروزی در منطقه‌ای به نام قبان سکونت داشتند)، بنا به دلایلی ابتدا به هویزه کوچ، و سپس از هویزه به منطقه فعلی موسوم به "اهواز قدیم" نقل مکان می‌کنند.

جرقۀ احیای اهواز و انفجار کارآفرینی

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، خاطرنشان کرد: درسال 1888 میلادی، مصادف با دورۀ زمامداری ناصرالدین شاه، خلیج‌فارس درکنترل انگلیسی‌ها بود. تاجران انگلیسی، کالاهای خود را به کشورهای اطراف ازجمله ایران عرضه می‌کردند، و تأسیسات بندری و گمرکی ایران و انگلیس‌ها عموماً در بندر بوشهر مستقر بود. بنابراین، انگلیس‌ها برای انتقال کالاها به تهران ناچاربودند مسافتی طولانی و سخت گذر از بوشهر به شیراز طی کنند، و کالاها را از آنجا به اصفهان و سپس به تهران و دیگر شهرهای ایران انتقال دهند. این مسافت، با توجه به نبود راه‌های مواصلاتی مناسب و امن در آن دوره، هزینۀ بسیارسنگینی برای انگلیسی‌ها داشت و زمان زیادی برای این کار صرف می‌شد.

نویسندۀ کتاب «نخستین کارآفرینان اهواز» ادامه‌داد: برای کوتاه کردن این مسافت، تجار انگلیسی به دولت ایران پیشنهاد کردند تا از خرمشهر به اهواز و سپس اصفهان و تهران، یک مسیر ترانزیتی رودخانه‌ای(مسیر کارون) ایجاد کنند. ناصرالدین شاه، از دادن امتیاز به انگلیسی‌ها ابا داشت چراکه روس‌ها نیز در شمال به دنبال امتیازات دیگری بودند، بنابراین، چند سال مقاومت کرد. اما، نهایتاً با ایجاد این مسیر طبق فرمانی با عنوان "افتتاح کارون" موافقت کرد به این ترتیب، انگلیسی‌‌ها موفق شدند کالاهای خود را از بندر بوشهر به بندر خرمشهر از طریق رودخانه کارون به اهواز و سپس سایر نقاط منتقل کنند. دادن این امتیاز به انگلیس‌، سرآغاز احیای اهواز و تبدیل شدن دوباره آن به یک شهر پررونق شد.

امام خاطرنشان‌کرد: از افراد تشکیل‌دهندۀ اهواز نوپدید می‌توان به برادران بریتانیایی «لینچ» اشاره کرد. این دو برادر در ابتدای ورود خود به اهواز، با توجه به نبود هیچ گونه ساختمانی در محل ، دفتر شرکت خود را در یک کپر در شرق کارون و محل کنونی هتل پارس درکناررودخانۀ کارون مستقرکردند. در آن دوران، حاکم خوزستان «حسین‌قلی‌خان نظام السلطنه مافی»، فردی بسیار توانا بود که به برادران لینچ پیشنهاد داد ساختمان‌سازی را در  اهواز آغاز کنند. این افراد درکنار یک سرمایه‌دار بوشهری به نام «حاج محمد معین‌التجار بوشهری»، اقدامات بسیاری در جهت توسعۀ اهواز نوپدید انجام دادند و درواقع درشکل‌گیری اهواز نقش بسیار پررنگی داشتند. نمونۀ فعالیت‌های معین‌التجار، ایجاد محلۀ باغ‌معین کنونی، بنای معین‌التجار و بازار کنار آن است که امروزه تنها یک بازارچه کوچک در کنار پل سفید از آن باقی مانده‌است.

وی افزود: مافی، حاکم خوزستان، برای ایجاد تحول در اهواز، نام این بخش جدید الاحداث اهواز را به افتخار ناصرالدین شاه زمامدار کل کشور «ناصری» نهاد که بعدها «ناصریه» نیز خوانده شده است. به نوشتۀ مافی در کتاب خاطرات خود، وی همچنین در سمت غرب رودخانه کارون و در مقابل ناصری، چند طایفه عرب را از سمت دزفول و هویزه و بنی طرف مستقر گردانید، و نام این محل را نیز به افتخار صدر اعظم کشور یعنی امین‌السلطان، "امینیه" نام نهاد که این نام در طول زمان به "امانیه" تبدیل شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، گفت: البته در این دوره، شیخ خزعل نیز حضور داشت که وی نیز در شکل گیری اهواز جدید یا ناصری اقداماتی جزئی انجام داد چراکه اولاً، مرکز قدرت او منطقۀ خرمشهر بود، و ثانیاً، در آن دوران اهواز قدیم اهمیت چندانی نداشت و در خوزستان تنها دو شهر اصلی وجود داشت یعنی شوشتر و دزفول. اما ایجاد بازارعبدالحمید، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین بازارهای اهواز، ازجمله فعالیت او است.

امام، یادآور شد: محل لنگراندازی کشتی‌های انگلیسی، در محل امروزی پل سفید و بازار معین‌التجار تعیین شد. اما، با توجه به اینکه بعد از بازار معین التجار مسیر رودخانه در چند نقطه صخره‌ای است، عبور و مرور کشتی‌ها ممکن نبود. بنابراین، انگلیسی‌ها، یک دستگاه تراموای اسب‌کش( نوعی راه‌آهن) ایجاد کردند تا کالاها از بالا دست اهواز (مکان فعلی باشگاه قایقرانی کارون درمحله نیوسایت شرکت نفت) دوباره با کشتی‌های دیگری به منطقه‌ای به نام بندرشلیلی در نزدیکی شهر شوشتر( که اکنون تبدیل به یک روستا شده)، منتقل شوند و از آنجا به اصفهان و تهران ارسال گردند.

وی توضیح‌داد: این اقدامات، باعث انفجار اقتصادی عظیمی در خوزستان در راستای کارآفرینی شد. با توجه به رونق اقتصادی و نیاز به نیروی کار، افراد، خانواده‌ها و خاندان‌هایی از شهرهای مختلف ایران به اهواز کوچ کردند که بعدها برخی از این افراد، خانواده‌ها و خاندان‌ها به موفق‌ترین کارآفرینان تاریخ اهواز تبدیل شدند.

امام ادامه‌داد: درکنار این تحولات، در سال 1908 میلادی، تحول کارآفرینی دیگری نیز در خوزستان صورت می‌گیرد و آن کشف نفت در مجسدسلیمان بود: شهری که در گذشته وجود نداشت. کشف نفت باعث شد تا شرکت نفت انگلیس-ایران ، وسایل و تجهیزات حفاری و اکتشاف نفت را از طریق خلیج‌فارس به بندر خرمشهر و سپس اهواز منتقل کند. این رویداد نیز باعث رونق هرچه بیشتر دوبارۀ شهر اهواز و افزایش جمعیت آن و مهاجرت افراد و خانواده‌ها از شهرهای دیگر و حتی کشورهای دیگر( اروپایی‌ها و هندی‌ها) ‌گردید.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، افزود: پس از روی کار آمدن رضاشاه پهلوی، مرکز استان خوزستان در سال 1303 از شوشتر به اهواز منتقل شد. در کنار اتفاقات رخ داده، برپایی پل سفید در سال 1315 بر روی رودخانۀ کارون، تحول عظیم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دیگری ایجاد کرد به گونه‌ای که اکنون پل سفید به نماد شهر اهواز تبدیل شده است.

دکتر عباس امام یادآور شد: اما مهم‌ترین تحول در حوزۀ کارآفرینی و اشتغال‌زایی اهواز، در دورۀ پهلوی اول اتفاق افتاد که منجر به اشتغال هزاران نفر شد. ازجمله این طرح‌ها می‌توان به ایجاد ایستگاه راه‌آهن اهواز، بیمارستان راه‌آهن اهواز(بیمارستان رازی فعلی)، تشکیلات عظیم شرکت نفت مستقر در کارون ، خرمکوشک و نیوسایت فعلی، پادگان لشکر 92 زرهی ارتش، پل سیاه، پل سفید، ساختمان سه‌گوش (دانشکدۀ ادبیات قدیم)، ساختمان اداره‌کل آموزش و پرورش خوزستان، ساختمان اداره‌کل ثبت اسناد و املاک، اولین دبیرستان بزرگ و مجهز پسرانه شاهپور اهواز(مصطفی خمینی فعلی)، نخستین دانشسرای مقدماتی در باغ‌معین، ساختمان سیلو، اداره‌کل دادگستری، هتل قو، بیمارستان شماره یک (امام فعلی)، منازل نیوسایت، نخستین خیابان‌ جدید به نام پهلوی (امام فعلی)، سی‌ذرعی (30 متری یا دکتر شریعتی فعلی)، 24 متری (آزادگان فعلی)، ایجاد نخستین میدان‌های عمومی در شهر ازجمله میدان مجسمه(شهدا) و فلکه سه‌دختر(میدان شهید افشاری فعلی در کنار دهانه غربی پل سفید)، منازل مدیران ارشد راه‌آهن(هشت بنگله)، منازل مدیران بانک ملی در امانیه، تأسیس دو شرکت سهامی خصوصی عظیم نخ‌ریسی و ریسندگی و بافندگی ، تأمین آب و برق در شهر اهواز و... اشاره کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، به مهم‌ترین کارآفرینان اهواز اشاره کرد و افزود: در این کتاب در کنار ذکر تاریخچه اهواز، به معرفی 110 فرد، خانواده، و خاندان کارآفرین اهوازی پرداخته‌ایم. ازجمله این افراد، خانواده‌ها و خاندان‌ها، می‌توان به عنوان نمونه به این موارد اشاره کرد: خانواده یا خاندان آب‌آب، آذری‌دهکردی، آلبوکرد، آل‌کجباف، آل‌یاسین، احمدزاده، ادیب مقدم، ارجمند، افتخار، افشار، امینی، بازافکن، باغی، باقلایی، بهبهانی، بی‌ریا، پرتودزفولی، جاسمی‌زرگانی، حبیب جعفری، جواهریان، چحیلی، خفاجی‌زاد، دولتی، رضایی، ساعی، سبزه‌زار، غازارسرکیسیان، سلامات، سلیمانی‌فر، شماسی، صالحی‌زاده، صبوری، طاووسی، شیخ علوان عبدالخانی، عجم، عیاری، فتحی، فلفلی، قدکساز، قمشی، کمیلی‌زاده، ماپار، مدنیان، جاسم مسعودی، موقربوشهری، میثمی‌فرد، حاج محمود نسرین، خاندان نقشینه، نمکی‌شوشتری، هنرمند، یاقوتی و... .

وی افزود: از این میان، به عنوان مثال، از زنده یاد حیدر عیاری(اصالتاً، اهل رضاییه) سه دهانه پاساژ به همین نام در مرکزی‌ترین خیابان اهواز(خیابان امام) به یادگار مانده است همچنین، از فردی به نام سیدحسن احمدزاد( اصالتاً اصفهانی) در کوت‌عبدالله یا شهرستان کارون، کارخانه‌ای به نام کانتکس به جای مانده که اصولاً نام محله کانتکس برگرفته از نام شرکت صنعتی آن مرحوم است. همچنانکه بعدها از فرزند وی سیدکمال احمدزاده نیز در شهر خرمشهر پاساژ احمدزاده، مسجداحمدزاده و میدان احمدزاده برجای مانده‌اند. به گفته دکتر عباس امام: اصولاً، کاربرد اصطلاح «کوی»دراهواز، برای نخستین بار توسط خانواده اصفهانی تبار «مرتضی جواهریان» که در آغاز به شغل جواهرفروشی مشغول بودند و سپس وارد عرصه ساخت و ساز شدند(منوچهر جواهریان)، به وجود آمد و رواج یافت. این خانواده، محله‌ اعیان‌نشین کوی جواهریان را در دهۀ 30 شمسی در منطقه‌ای میان دو خیابان 24 متری و 30 متری کنونی اهواز به نام «کوی جواهریان» تأسیس کرد. همچنین، بعدها پسرخانواده به نام مهندس منوچهر جواهریان، «کوی جواهری» کنونی را (در نزدیکی میدان فرودگاه اهواز) بنیان نهاد.

امام در پایان یادآور شد: در هرحال، این کتاب در واقع کارنامه کارآفرینی تنی چند از کارآفرینان تاریخ معاصر اهواز از نخستین روزهای شکل‌گیری اهواز نوین تا تقریباً اواخر دهۀ 1330 یا اوایل دهۀ 1340 می‌باشد. در این روزگار که در جای جای کشور از اهمیت کارآفرینی و اشتغال‌زایی بخش خصوصی سخن‌ها گفته می‌شود، این کتاب می‌تواند دریچه‌ای مستند در این زمینه در حوزۀ اهوازپژوهی و خوزستان‌شناسی را به روی خوانندگان علاقه مند به این موضوع بازکند.