تفاهم‌نامه با روسیه؛ از شعار «دانش بر شمشیر» تا خطر خاموش مهاجرت نخبگان

شوشان ـ غلامعباس دیناروند :

امضای تفاهم‌نامه ی همکاری میان دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز و دانشگاه دولتی نووسیبیرسک روسیه در نگاه اول اقدامی مثبت در جهت بین‌المللی‌سازی آموزش عالی ایران به نظر می‌رسد اما با کمی تعمق در اظهارات مقام روس این پرسش جدی مطرح می‌شود که آیا این تفاهم‌نامه صرفا یک رویداد تشریفاتی و کلیشه‌ای دیگر است یا واقعا می‌تواند به تحولی ملموس در نظام آموزشی و پژوهشی خوزستان منجر شود؟! رئیس دانشگاه نووسیبیرسک با تحسین شعار تاریخی «دانش و فضیلت مافوق بازو و شمشیر است»، بر ارزش‌های معنوی و فکری تاکید می‌کند اما پرسش اینجاست که آیا دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور امروز، پیش از هر همکاری، توانسته است این شعار را در ساختار آموزشی خود نهادینه کند؟ در شرایطی که بسیاری از دانشجویان پزشکی از فقدان تجهیزات عملی، به‌روز نبودن کوریکولوم‌ها و مهاجرت نخبگان گلایه دارند تاکید بیش از حد بر قدمت تاریخی گاه پوششی برای ناتوانی در پاسخگویی به چالش‌های معاصر است.
جالب آنکه رییس دانشگاه روسی دقیقا الگوی عملی دانشگاه خود را تشریح می‌کند: آموزش از طریق علم، اتصال مدرسه تا دانشگاه، پژوهش، تجارت و فناوری، به‌روزرسانی برنامه‌ها بر اساس نیاز صنعت و انتقال دانش توسط متخصصان شاغل در بالاترین سطوح. اینها مولفه‌های یک نظام آموزشی پویا و مسئله‌محور است اما در بیانیه طرف ایرانی هیچ اشاره‌ای به تطابق این مدل با نیازهای بومی خوزستان دیده نمی‌شود! سؤال اینجاست که آیا ما برنامه مشخصی برای جذب این مدل داریم یا صرفا با یک تفاهم‌نامه برخط و چند جلسه مجازی، خود را فارغ‌التحصیل می‌کنیم؟ از همه نگران‌کننده‌تر، پیشنهاد ایجاد بخش مقدماتی گرایش پزشکی زیستی برای جذب جوانان مستعد است که در غیاب یک نظام دقیق و شفاف می‌تواند به خروج ساده‌تر استعدادهای برتر ایرانی به روسیه و سپس احتمالا به غرب تبدیل شود نه شکوفایی آن‌ها در داخل کشور! بدون اطمینان از بازگشت متخصصان و اشتغال آن‌ها در نظام سلامت خوزستان چنین برنامه‌ای بیش از آنکه تبادل دانشجو باشد شبیه به گذراندن دوره مقدماتی برای مهاجرت علمی خواهد بود.
در مقابل، دانشگاه نووسیبیرسک محصول یک نظام علمی صنعتی متمرکز است که توانسته پژوهش را به تجارت گره بزند اما آیا دانشگاه جندی شاپور اهواز زیرساخت‌های لازم برای چنین همکاری سطح بالایی را دارد؟ اشاره به نیاز صنعت در بیانیه روسی در حالی است که دانشگاه‌های علوم پزشکی ایران من جمله جندی شاپور اهواز هنوز در ایجاد ارتباط موثر با صنایع دارویی و تجهیزات پزشکی داخل کشور با چالش مواجه‌اند.
 برای خروج از این وضعیت، راهکارهای عملی مشخصی ضروری است: نخست، تدوین یک نقشه راه مبتنی بر عمل که در آن مشخص شود از الگوی (آموزش از طریق علم) روسیه کدام بخش‌ها برای خوزستان بومی‌سازی می‌شود. دوم، طراحی مکانیزمی شفاف در مورد برنامه جذب استعداد که در آن دانشجویان پس از تحصیل در روسیه حداقل به مدت مشخص به نظام سلامت ایران و به ویژه خوزستان خدمت کنند. سوم، جهت‌دهی همکاری به سمت حل معضلات واقعی خوزستان مانند گرد و غبار، آلودگی آب و خاک و بیماری‌های بومی از طریق پروژه‌های مشترک پژوهشی کاربردی. چهارم، انتشار گزارش‌های شش‌ماهه شفاف از اجرای تعهدات در وبسایت دانشگاه تا جامعه علمی خوزستان بداند این شریک قابل اعتماد روسی تا چه اندازه در عمل پایبند بوده است.

 تحسین شعار «دانش بر شمشیر» کار ساده‌ای است اما تحقق آن نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، پرهیز از خودفریبی تاریخی و عینی‌گرایی محض است. امیدواریم این تفاهم‌نامه به سرنوشت بسیاری از تفاهم‌نامه‌های مشابه در ایران دچار نشود که فقط در تیتر خبرها ماندند و به بایگانی سپرده شدند؛ جامعه پزشکی و دانشجویی اهواز به جای شعارهای کهن، به کارگاه‌های عملی، آزمایشگاه‌های مجهز و ارتباط با صنعت واقعی نیاز دارد.