احیای گنجینه‌های خفته؛ هم‌افزایی شهرداری و میراث فرهنگی برای شکوفایی گردشگری و صنایع‌دستی اهواز

شوشان ـ سید آرمان شیرمردی :

اهواز، شهری که روزگاری با نام «سوق‌الاهواز» بازار بزرگ خوزستان و گذرگاه کاروان‌های بازرگانی بود، امروز بخش بزرگی از میراث تاریخی خود را در غبار فراموشی و بی‌مهری رها کرده است. گنجینه‌هایی که هر یک می‌توانند به تنهایی موتور محرک گردشگری و توسعه اقتصادی شهر باشند، سال‌هاست در سکوت فرسودگی روزگار می‌گذرانند.

از بقایای شهر تاریخی هرمز اردشیر و پل‌های سفید و سیاه گرفته تا خانه‌های ارزشمند قاجاری، هتل قو و ده‌ها اثر ثبت‌شده ملی، همگی ظرفیت‌هایی کم‌نظیر برای تبدیل شدن به مقاصد گردشگری هستند؛ اما بسیاری از آن‌ها یا رها شده‌اند یا در معرض نابودی قرار دارند. بافت تاریخی محله عامری نیز که بخشی از حافظه جمعی اهواز را در خود جای داده، هر روز بیش از گذشته فرسوده می‌شود و بسیاری از خانه‌های ارزشمند آن پیش از آنکه فرصت ثبت و حفاظت بیابند، از میان رفته‌اند.

نتیجه چنین غفلتی آن است که شهروندان خوزستانی برای تجربه ساده‌ترین فعالیت‌های گردشگری و گذران اوقات فراغت، ناچارند راهی دیگر استان‌ها یا حتی کشورهای همسایه و حوزه خلیج فارس شوند. در پی این روند، سالانه میلیاردها تومان سرمایه از استان خارج می‌شود؛ سرمایه‌ای که می‌توانست در خدمت اشتغال، رونق اقتصادی و توسعه پایدار خوزستان قرار گیرد.

تجربه شهرهایی همچون یزد نشان داده است که هم‌افزایی میان مدیریت شهری و دستگاه میراث فرهنگی می‌تواند معجزه‌آفرین باشد. شهری با اقلیم گرم و خشک کویری توانست با حفظ و احیای بافت تاریخی خود به ثبت جهانی برسد و به یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری کشور تبدیل شود. این پرسش جدی مطرح است که چرا اصفهان توانست عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام را به دست آورد، اما خوزستان با پیشینه درخشان تمدنی خود هنوز نتوانسته از ظرفیت‌های بی‌بدیلش بهره‌برداری کند؟

خوزستان مادر تمدن‌های ایران‌زمین است؛ سرزمینی که شهرهای کهنی چون شوش، شوشتر، ایذه، رامهرمز و بهبهان در دامان آن بالیده‌اند. با این حال، اهواز در طول تاریخ بارها طعم تلخ جنگ، ویرانی و بازسازی را چشیده و بخش مهمی از میراث خود را از دست داده است. در مقابل، شهرهایی مانند اصفهان توانسته‌اند داشته‌های تاریخی خویش را حفظ کرده و آن‌ها را به سرمایه‌ای فرهنگی و اقتصادی تبدیل کنند.

با وجود این، اهواز هنوز یک مزیت استثنایی در اختیار دارد؛ «رنگین‌کمان اقوام». تنوع فرهنگی اقوام ایرانی ساکن در این شهر، ظرفیتی کم‌نظیر برای تبدیل اهواز به قطب گردشگری اقلیم گرم و مرطوب کشور است. در جهان امروز نیز صنعت گردشگری پس از نفت و خودروسازی، از بزرگ‌ترین منابع درآمد و اشتغال به شمار می‌رود و خوزستان برای کاهش وابستگی به اقتصاد نفتی و دستیابی به توسعه پایدار، راهی جز توجه جدی به این ظرفیت ندارد.

البته این مسئله محدود به اهواز نیست. شهرهایی همچون شوش، شوشتر، دزفول، بهبهان، رامهرمز و ایذه نیز با چالش‌های مشابهی روبه‌رو هستند. با این حال، اهواز به عنوان مرکز سیاسی، اقتصادی و اداری استان می‌تواند نقش پایلوت و الگوی تحول را ایفا کند. اگر احیای یک بافت تاریخی در اهواز به موفقیت برسد، این تجربه می‌تواند به سایر شهرهای خوزستان نیز تعمیم یابد.

راه برون‌رفت از وضعیت کنونی، ایجاد یک همکاری واقعی و مستمر میان شهرداری و اداره‌کل میراث فرهنگی است. شهرداری می‌تواند از طریق توسعه زیرساخت‌ها، اختصاص بودجه، اعطای مشوق‌های مالی و معافیت‌های عوارضی، تأمین زمین برای کاربری‌های گردشگری، تدوین ضوابط هویت‌محور شهری و برگزاری رویدادهای فرهنگی نقش‌آفرینی کند. در مقابل، میراث فرهنگی نیز می‌تواند با مستندسازی الگوهای بومی، آسیب‌شناسی بناهای ارزشمند، تسریع در صدور مجوزها، آموزش ناظران تخصصی و معرفی ظرفیت‌های اهواز در سطح ملی و بین‌المللی، زمینه تحقق این تحول را فراهم سازد.

برای آغاز این مسیر، پیشنهاد می‌شود یک پروژه پایلوت محدود اما اثرگذار انتخاب شود. یکی از مناسب‌ترین گزینه‌ها، پارک کوهساران یا «بام اهواز» است؛ مکانی که بر روی تپه‌های باستانی شهر تاریخی هرمز اردشیر، متعلق به دوره ساسانی، شکل گرفته و پیش‌تر نیز در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

امروز در این نقطه، یک ظرفیت منحصربه‌فرد شکل گرفته است؛ پیوند میان یک محوطه باستانی اصیل با امکانات مدرن شهری همچون دریاچه مصنوعی، رستوران‌ها، آلاچیق‌ها و فضاهای تفریحی. این ترکیب می‌تواند به یکی از شاخص‌ترین مقاصد گردشگری جنوب کشور تبدیل شود. همچنین بازار قدیمی اهواز، بافت تاریخی عامری، خانه‌های ارزشمندی چون خانه دادرس یا بخشی از کرانه‌های رود کارون نیز می‌توانند در اولویت پروژه‌های احیا قرار گیرند.