فاطمه مرنیسی؛ زندگی، آثار، دیدگاه‌ها و نقدها

شوشان ـ عبدالسلام درویش :

فاطمه مرنیسی (Fatema Mernissi) یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌پردازان حوزه فمینیسم اسلامی، جامعه‌شناسی زنان و مطالعات دین و جنسیت در قرن بیستم بود. او نه فقط در جهان عرب بلکه در سطح جهانی به عنوان یک اندیشمند برجسته شناخته می‌شود که تلاش کرد تحلیل‌های انتقادی از ساختارهای اجتماعی و دینی ارائه دهد و با بازخوانی متون اسلامی، افق‌های نوینی برای فهم رابطه زن، دین و قدرت فراهم آورد. 
او در ۲۷ سپتامبر ۱۹۴۰ در شهر فاس، مراکش به دنیا آمد. و در محیطی خانوادگی رشد کرد که تجربه‌های زندگی زنان، به‌ویژه در فضاهای خانوادگی و حیاط‌ها، بخش مهمی از آگاهی اجتماعی او را شکل داد. 
تحصیلات رسمی را با دریافت مدرک علوم سیاسی در دانشگاه محمد پنجم رباط در سال ۱۹۶۵ آغاز کرد. سپس برای ادامه تحقیق و آموزش به دانشگاه سوربن در پاریس رفت و سرانجام دکترای جامعه‌شناسی خود را در سال ۱۹۷۳ از دانشگاه براندایس در ایالات متحده دریافت نمود. 
پس از بازگشت به مراکش، مرنیسی به عنوان استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه محمد پنجم مشغول به تدریس شد و در موضوعات همچون جامعه‌شناسی خانواده، روش‌شناسی تحقیق و روان‌شناسی اجتماعی تدریس کرد. 
فعالیت‌های علمی او تنها به مراکش محدود نماند، بلکه به عنوان پژوهشگر مدعو در دانشگاه‌های اروپایی و آمریکایی نیز شناخته شد و در سازمان‌های بین‌المللی چون یونسکو و سازمان بین‌المللی کار نیز تحقیق انجام داد. 
 مرنیسی بیش از ۱۶ کتاب و مقالات متعدد در زمینه جامعه‌شناسی، اسلام و فمینیسم اسلامی منتشر کرد که بسیاری از آنها به چندین زبان ترجمه شده‌اند. 
مهم ترین آثارش عبارتند از:*آنسوی حجاب: دین و دین‌پژوهی جنسیت در جامعه مسلمان* که اولین کتاب مرنیسی است و بر اساس رساله دکترایش نوشته شده، در سال ۱۹۷۵ منتشر شد و به بررسی روابط زن و مرد در جوامع مسلمان می پردازد. کتاب در حوزه انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی زنان یکی از متون کلاسیک او به شمار می‌رود. اثر دیگر *زن در ناخودآگاه مسلمان* این کتاب در سال ۱۹۸۲ منتشر شد و در آن مرنیسی به بررسی چگونگی شکل‌گیری تصورات فرهنگی و تاریخی درباره زن در جهان اسلام می‌پردازد.  کتاب *مراکش از زبان زنانش* در ۱۹۸۳ مرنیسی نتایج مصاحبه‌ها و تحقیقات میدانی خود با زنان مراکشی را منتشر کرد که بعدها در سال ۱۹۹۱ تحت عنوان Parolés des femmes du Maroc بازنشر یافت. از مهمترین آثارش کتاب *عشق در کشورهای مسلمان* که در ۱۹۸۴ منتشر شد در این اثر موضوعاتی از قبیل: عشق، زیبایی و جذابیت را در بافت اجتماعی، تاریخی و مذهبی جوامع مسلمان بررسی می‌ شوند. کتاب جنجال آمیزش *حرم سیاسی: پیامبر و زنان* که در ۱۹۸۷ منتشر شد و بعدها در انگلیسی با عنوان The Veil and the Male Elite (حجاب و نخبگان مرد) عرضه شد که یکی از مهم‌ترین آثار مرنیسی در تحلیل فمینیستی اسلام است. کتاب *ملکه‌های فراموش‌شده اسلام* در ۱۹۹۰ منتشر شد و به بررسی نقش زنان در سیاست و رهبری در تاریخ اسلام می‌پردازد. 
کتاب *رویای عبور از محدوده‌ها: حکایات کودکی در حرم* این کتاب در ۱۹۹۴ منتشر شد و با ترکیب خاطرات شخصی و تحلیل‌های اجتماعی، نقدهای جامعه‌شناختی خود را بیان کرد. در کنار این مؤلفات؛ آثار متعدد دیگری نیز از مرنیسی منتشر شده‌اند، از جمله Scheherazade Goes West و مقالات متعدد درباره آزادی، دموکراسی و حقوق زنان در اسلام. 
فاطمه مرنیسی به عنوان یکی از پیشگامان فمینیسم اسلامی شناخته می‌شود؛ یعنی جریانی که با استفاده از متون دینی و تاریخی تلاش دارد تا برابری جنسیتی را در درون اسلام مشروع کند. 
مرنیسی استدلال می‌کرد که بسیاری از برداشت‌های مردسالارانه از اسلام نه ریشه در قرآن بلکه در تفاسیر تاریخی و اجتماعی متأخر دارند و این تفاسیر توسط نخبگان مرد شکل گرفته‌اند. 
او در کتاب آنسوی حجاب نشان داد که اسلام به‌طور ذاتی نظریه‌ای ضد تبعیض علیه زنان ندارد و تفاسیر مردسالارانه باعث آن شده که زنان در بسیاری جوامع مسلمان نقش‌های اجتماعی و حقوق برابر نداشته باشند. 
مرنیسی همچنین بر این باور بود که تغییر واقعی در وضعیت زنان فراتر از مسائل قانونی است و باید از دیدگاه‌های فرهنگی و سنتی نیز بررسی شود. او مفهوم «ترکیب مدرنیته با ارزش‌های اسلامی» را مطرح کرد تا نشان دهد که زنان مسلمان می‌توانند همزمان به اصول دینی وفادار باشند و برابری جنسیتی را مطالبه کنند. 
یکی دیگر از محورهای مهم دیدگاه او، بازخوانی تاریخ اسلام برای نمایاندن نقش زنان در عرصه‌های مختلف بود، به گونه‌ای که نشان دهد زنان در تاریخ اسلام نه فقط در خانه بلکه در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی نیز نقش داشته‌اند، امری که در تاریخ‌نگاری سنتی نادیده گرفته شده بود.

اگرچه مرنیسی در سطح جهانی مورد تحسین قرار گرفت، آثارش با چالش‌ها و نقدهای جدی نیز روبرو شد.
برخی از منتقدان معتقدند که مرنیسی در بازخوانی متون اسلامی بیش از حد تحت تأثیر رویکردهای فمینیستی غربی بوده و به همین دلیل ممکن است برداشت‌هایی ارائه دهد که با سنت‌های دینی اسلامی ناسازگار باشد. 
عده‌ای دیگر مانند Anouar Majid مرنیسی را به ترویج «مفهوم بورژوایی دموکراسی و آزادی‌های فردی» متهم کرده‌اند که با چارچوب‌های سنتی اسلامی در تعارض است. 
 بعضی از پژوهشگران معتقد بودند مرنیسی گاهی تجارب شخصی خود را کلی تعمیم می‌دهد و آن را به مثابه تجربه جمعی مسلمانان تلقی می‌کند. 
آثار او در برخی کشورهای عربی در ابتدا ممنوع اعلام شد زیرا نگرش‌هایش نسبت به زنان و دین برای نهادهای سنتی تهدیدآمیز تلقی می‌شد. 
فاطمه مرنیسی نه فقط به عنوان یک اندیشمند بلکه به عنوان یک فعال اجتماعی و نظریه‌پرداز مؤثر شناخته می‌شود؛ که در کنار دیگر اندیشمندان عرب مانند ارکون، جابری، طرابیشی، ادونیس، نصرحامد ابوزید، مهدی المنجره، عبدالمجید الشرفی و ادوارد سعید به چالش، نقد و بررسی سنت پرداخته است، و اگر پروژه ی ارکون نقد عقل اسلامی و جابری نقد عقل عربی باشد بدون شک مرنیسی نقد عقل مذکر را پروژه ی خود قرار داده است.
 آثار او در دنیا به بیش از ۳۰ زبان ترجمه شده و در دانشگاه‌های مختلف در رشته‌های جامعه‌شناسی، مطالعات زنان، مطالعات اسلامی و انسان‌شناسی تدریس می‌شود. 
او جوایز بین‌المللی معتبر، مانند جایزه پرینس آستوریاس در ادبیات (۲۰۰۳) و جایزه اراسموس (۲۰۰۴) را دریافت کرد که نشانگر تأثیر جهانی آثارش است. 
بعد از مرگش در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۵ در رباط، چندین کرسی دانشگاهی و مؤسسه علمی به نام او تأسیس شده است تا آثار و میراث فکری او را حفظ و گسترش دهند. 
او یکی از کلیدی‌ترین چهره‌های فمینیسم اسلامی و جامعه‌شناسی جنسیت در جهان اسلام بود که توانست با بازخوانی انتقادی دین و تاریخ و ترکیب آن با روش‌شناسی جامعه‌شناسی چالش‌های اساسی در فهم نقش زنان در جوامع مسلمان را برجسته کند. با وجود نقدها، آثارش همچنان جزء منابع بنیادی در مطالعات علمی درباره زن، دین و اجتماع محسوب می‌شوند و الهام‌بخش پژوهشگران و فعالان در سراسر جهان ‌هستند.