روان‌آب‌ها؛ ثروت پنهان زیر پای ما

شوشان ـ منوچهر برون :

در بسیاری از کشورهای غربی، کشاورزان سال‌هاست به درکی ساده اما هوشمندانه از طبیعت رسیده‌اند: آب را نباید فقط مصرف کرد، باید آن را فهمید و هدایت کرد. روان‌آب‌هایی که از کوه‌ها و ارتفاعات سرازیر می‌شوند، اگر رها شوند، می‌توانند به سیلابی ویرانگر بدل شوند؛ اما اگر مهار شوند، به منبعی پایدار برای زندگی و کشاورزی تبدیل خواهند شد. آن‌ها با حفر کانال‌ها، گودال‌ها و سازه‌های نفوذپذیر، آب‌های سیل‌آسا را به دل زمین هدایت می‌کنند؛ روشی ساده که هم خاک را سیراب می‌کند، هم سفره‌های زیرزمینی را تغذیه و هم کشاورزی پایدار را تقویت می‌کند.
در این شیوه، آب نه دشمن که مهمان زمین است. روان‌آب‌ها به‌جای آن‌که با خروش خود پل‌ها را بشکنند، روستاها را تهدید کنند یا شهرها را به وحشت بیندازند، آرام‌آرام به زیر زمین نفوذ می‌کنند و به ذخیره‌ای ماندگار بدل می‌شوند. نتیجه، کاهش خسارات سیلاب، افزایش تاب‌آوری سرزمین و بهره‌وری بیشتر در کشاورزی است.
اما در کشور ما و به‌ویژه در استان‌هایی چون خوزستان، داستان متفاوت است. هر سال با بارش‌های شدید و روان‌آب‌های فصلی روبه‌رو می‌شویم؛ آب‌هایی که حجم بالایی دارند اما به دلیل نبود برنامه‌ریزی جامع و نگاه علمی، یا به هدر می‌روند یا با خشم خود خسارت به‌جا می‌گذارند. سیلاب‌هایی که می‌توانستند فرصت باشند، به تهدید بدل می‌شوند؛ پلی را می‌شکنند، روستایی را در محاصره می‌گیرند یا زیرساخت‌های شهری را آسیب می‌زنند.
مسأله، کمبود آب نیست؛ مسأله، مدیریت آب است. هدایت روان‌آب‌های جاری و فصلی به زیر زمین، با الگوگیری از تجربه‌های موفق جهانی، می‌تواند راهکاری نجات‌بخش باشد. این کار نه نیازمند فناوری‌های پیچیده و پرهزینه است و نه خارج از توان مهندسی کشور؛ آنچه کم داریم، اراده، برنامه و هماهنگی میان نهادهای متولی آب، کشاورزی و محیط‌زیست است.
اگر روان‌آب‌ها به‌درستی مهار شوند، سفره‌های زیرزمینی تقویت می‌شوند، فرونشست زمین کاهش می‌یابد، کشاورزی جان تازه می‌گیرد و امنیت غذایی پایدارتر می‌شود. این نگاه، نگاهی توسعه‌گرا و آینده‌محور است؛ نگاهی که آب را سرمایه‌ای بین‌نسلی می‌داند نه منبعی گذرا.
زمان آن رسیده است که از تجربه‌های موفق جهان درس بگیریم و آن‌ها را متناسب با اقلیم و فرهنگ خود بومی‌سازی کنیم. روان‌آب‌ها می‌توانند به‌جای خروش و ویرانی، آرامش و برکت بیاورند؛ به شرط آن‌که به جای نگاه مقطعی، با تدبیر و برنامه‌ای بلندمدت به استقبالشان برویم.