وقتی نهاوند، انسان را به مقام محمود می‌رساند

شوشان ـ  لفته منصوری :

آیه هفتاد و نهم سوره مبارکه اسراء، شب را از یک «زمان» به یک «مسیر» ارتقا می‌دهد؛ مسیری که از خواب آغاز می‌شود، به بیداری می‌رسد و در نهایت به وعده‌ای ختم می‌گردد که همه خلایق آن را می‌ستایند: مقام محمود.
«وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ…»
تهجّد در این آیه، صرفِ یک عبادت مستحب نیست؛ بلکه شکستنِ آگاهانه نظم طبیعی تن است برای پیوستن به نظم متعالی معنا. آن‌گونه که علامه طباطبایی در تفسیر المیزان تبیین می‌کند، تهجّد به معنای بیداری پس از خواب است؛ بیداری‌ای انتخابی، نه اضطراری؛ و این نماز شب، افزوده‌ای بر واجب پیامبر اکرم(ص) است که مقصد آن «بعثی محمود» یا «اقامه در مقامی محمود» خواهد بود؛ مقامی مطلق، بی‌قید و همگانی، که همگان از آن منتفع می‌شوند و به همین سبب، شایسته ستایش همگان است. این همان شفاعت کبری رسول خدا(ص) در روز قیامت است؛ تفسیری که روایات شیعه و سنی بر آن اتفاق نظر دارند.
وقتی این آیه با صدای دو قاری برجسته جهان اسلام، مرحوم شیخ محمد صدیق المنشاوی و مرحوم شیخ محمود علی البنا تلاوت می‌شود، معنا از سطح فهم عبور می‌کند و به ساحت تجربه می‌رسد.
در این‌باره، استاد دکتر مهدی دغاغله، قرآن‌پژوه برجسته خوزستان و داور بین‌المللی قرائت قرآن، با نگاهی دقیق به لایه موسیقایی تلاوت، نکته‌ای کلیدی را یادآور می‌شود:
هر دو قاری این آیه شریفه را در جنس خماسی مقام نهاوند تلاوت کرده‌اند؛ مقامی که ذاتاً حامل مفهوم تأمل، تدبر و خلوت درونی است. انتخاب نهاوند، کاملاً متناسب با مضمون تهجّد، نماز شب و راز و نیاز در هنگامه‌ای است که اغلب مردم در خواب‌اند و همین خلوت، ارزش ویژه عبادت را دوچندان می‌کند.
نهاوند در این تلاوت، شنونده را به هیجان نمی‌کشاند؛ بلکه او را در خود فرو می‌برد. «وَمِنَ اللَّيْلِ» با طعم سکوت آغاز می‌شود؛ شبی که آرام‌آرام گشوده می‌گردد. «فَتَهَجَّدْ بِهِ» اوج نمی‌گیرد، بلکه عمق می‌یابد؛ درست مانند نماز شب که دیده نمی‌شود، اما ساخته می‌شود.
به گفته دکتر دغاغله، نقطه عطف لحنی این آیه، واژه «عَسَىٰ» است؛ واژه‌ای که هر دو قاری، قفله لحنی تلاوت خود را از آن آغاز می‌کنند. «عسى» در کاربرد عرفی زبان عربی، به معنای «شاید» است، اما در منطق قرآن، دلالت بر قطعیت تحقق وعده الهی دارد. همین‌جاست که لحن، معنا را تفسیر می‌کند؛ صدا، یقین را به گوش می‌نشاند.
و هنگامی که تلاوت به
«أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا»
می‌رسد، نهاوند از یک مقام موسیقایی فراتر می‌رود و به پل معنایی بدل می‌شود؛ پلی میان شب و قیامت، میان تهجّد و شفاعت. شنونده احساس می‌کند که این بعث، تنها روایت یک واقعه آینده نیست، بلکه دعوتی است به مشارکت قلبی در افق محمدی(ص).
پس از پایان تلاوت، سکوتی می‌ماند که از خودِ صدا گویاتر است؛ سکوتی آکنده از امید. گویی شنونده، نه فقط آیه‌ای را شنیده، بلکه قدمی به سوی مقام محمود برداشته است؛ مقامی که از شب آغاز می‌شود و به ستایش همگانی ختم می‌گردد.
این تلاوت، تمرین شنیدن نیست؛
تمرین رسیدن است.
رسیدن از خلوت شب، به شکوه محمد(ص).